Το Ιόνιο πέλαγος ήταν και κατά την αρχαιότητα το σταυροδρόμι των θαλάσσιων οδών που συνέδεαν την ηπειρωτική Ελλάδα με τις αποικίες της Αδριατικής, τη Μεγάλη Ελλάδα, τις δυτικές ακτές της Ηπείρου.

Η ίδια η ονομασία «Ιόνιο» αναφέρεται για πρώτη φορά τον 6^ο αιώνα π.Χ. σε κείμενο του Εκαταίου του Μιλήσιου. Ο Αισχύλος όμως, είναι αυτός που αναφέρεται και στην προέλευση του ονόματος του πελάγους:

«Λοιπόν αφού έφτασες στων

Μολοσσών τη χώρα

και κατά τη ψηλόρραχη ∆ωδώνην,

όπου…..

….από κεί ο οίστρος σ’ έσφιξε κ’

έδωσες δρόµο

κατάγιαλα προς τον πλατύ της Ρέας

τον κόρφο,

απ’ όπου πίσω γύρισες σε νέες

φουρτούνες.

Μα σε µελλούµενους καιρούς αυτός

ο πόντος

Ιόνιος θα ονοµαστή, σου λέω να

ξέρης,

για να θυµάει το δρόµο σου σ’ όλο

τον κόσµο.»

(Αισχύλου, Προμηθέας Δεσμώτης, Επεισόδιο Γ’, μετάφραση Ι. Γρυπάρη) 

Ο Προμηθέας, διηγείται στη Ιώ στην περιπλάνηση της έως τη συνάντηση τους. Αναφέρεται στο πέρασμα της στο Ιόνιο, που η παλιά του ονομασία ήταν «κόλπος της Ρεάς» , και της αποκαλύπτει ότι στο μέλλον η θάλασσα αυτή θα ον0μαστεί Ιόνιο για να μην ξεχαστεί το πέρασμα της.

Η τραγωδία του Αισχύλου γράφτηκε τον 5^ο αιώνα.  Δηλαδή, πολλά χρόνια μετά την σύνθεση των ομηρικών επών που χρονολογούνται στην γεωμετρική περίοδο και απηχούν νοοτροπίες, μύθους και πραγματικότητες της μυκηναϊκών χρόνων. Ασφαλώς τα Ιόνια νησιά δεν υπήρξαν μεγάλα κέντρα του μυκηναϊκού πολιτισμού. Ωστόσο, οι ανασκαφές έχουν φέρει στην επιφάνεια ευρήματα, κυρίως τάφους αλλά και κατάλοιπα οικοδομημάτων σε Κεφαλονιά, Ιθάκη, Ζάκυνθο,  Λευκάδα και Κέρκυρα. Ασφαλώς τα νησιά είχαν μεταξύ τους εμπορικές σχέσεις ενώ κατείχαν και κομβική θέση στο εμπόριο και τη ναυτιλία.

Σε αυτή την περίοδο πολεμούν οι Έλληνες στην Τροία, σε αυτά τα χρόνια ο Οδυσσέας περιπλανιέται σε άγνωστους και  μυστηριώδεις τόπους για να επιστρέψει στην Ιθάκη. Σύμφωνα με τη Ραψωδία Β’ στον «Νηών κατάλογο» (κατάλογο πλοίων) που συμμετείχαν στην εκστρατεία, γίνεται λόγος για τα νησιά του κράτους των Κεφαλλήνων, καθώς τότε δεν υπήρχε ο όρος «Ιόνιο», με δώδεκα πλοία και αρχηγό τον Οδυσσέα. “Σ᾿ αυτούς αρχηγός ήταν ο Οδυσσέας ο ίσος  με το Δία στη σύνεση, και μαζί μ᾿ αυτόν ακολουθούσαν δώδεκα καράβια με κοκκινοβαμμένα τα πλευρά τους”. Η Ιθάκη, αναφέρεται ως η έδρα του Βασιλείου, όπου βέβαια βρισκόταν το ανάκτορο του Οδυσσέα. Ο ιδίας περιγράφει την πατρίδα του στη Ραψωδία Ι:

«Πατρίδα μου ειν᾿ η Ιθάκη η ξέφαντη, με το καμαρωμένο

το Νήριτο, το φυλλοσούσουρο βουνό της, κι ένα γύρο

νησιά πολλά προβάλλουν, όλα τους κοντά κοντά βαλμένα,

η Σάμη, η δασωμένη Ζάκυθο και το Δουλίχιο᾿ κι είναι

η Ιθάκη χαμηλή, στο πέλαγο ψηλά ψηλά, στη δύση,

μα τ᾿ άλλα αλάργα στου ήλιου βρίσκουνται και στης αυγής τα μέρη.

Πετραδερό νησί, μα ασύγκριτη λεβεντομάνα,

κι ούτε άλλο στον κόσμο εγώ γλυκύτερο μπορώ να δω απ᾿ τη γη μου.»

(Ομήρου Οδύσσεια, Ι, στ. 21-28, μετάφραση Ι.Κακριδή-Ν. Καζαντζάκη)

Αντίθετα από τον Όμηρο και την Οδύσσεια, όπου ο Οδυσσέας μιλά με νοσταλγία για τον τόπο του, στην Αινειάδα του Βιργιλίου η Ιθάκη θεωρείται ένας τόπος καταραμένος. Περνώντας ο Αινείας από την Ιθάκη, φωνάζει: «Ξεφεύγουμε από τους υφάλους της Ιθάκης, το βασίλειο του Λαέρτη, και καταριόμαστε τη γη που ανάθρεψε τον σκληρό (άγριο) Οδυσσέα». H Ιθάκη είναι η πατρίδα του σκληρού, και όχι πολυμήχανου Οδυσσεά ενώ και η ίδια η θάλασσα του Ιονίου είναι εχθρική. Αλλά και στην Οδύσσεια του Ομήρου, το Ιόνιο είναι επίσης ο προορισμός του Οδυσσέα. Και απέναντί του, ακόμα και όταν το ταξίδι του πλησιάζει στην προδιαγεγραμμένη ολοκλήρωσή του, θα είναι μια θάλασσα αφιλόξενη και τρικυμισμένη, που θα τον ρίξει στις όχθες του νησιού των Φαιάκων. Για να γίνει όμως γαλήνια και ήρεμη ώστε να επιτρέψει το τελικό ταξίδι του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Αντίστοιχα δυστοπική περιγράφεται η Ιθάκη και στην επαναπροσέγγιση που επιχειρεί ο Νικος Καζαντζάκης στην «Οδύσεια» (που διαρθρώνεται στο μαγικό αριθμό των 33.333 στίχων.)

Πέρα από κάθε αμφιβολία,  η Ιθάκη ως μια αλληγορία για το ‘φθάσιμο’ στον τελικό προορισμό του κάθε ανθρώπου, έχει τροφοδοτήσει από την ποίηση του Καβάφη, μέχρι τις απαρχές του μοντερνισμού (Ο «Οδυσσέας» του Τζέιμς Τζόϋς), εμπνέοντας ακόμη και συγγραφείς όπως ο Τόλκιν ως προς την προσέγγιση μύθων επιστροφής στο σπίτι.

Πιο πρόσφατα, στην δική του εκδοχή πάνω στο ομηρικό έπος, ο κινηματογραφικός σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν χρησιμοποίησε εξίσου τις μυθικές διαστάσεις του νησιού, φωτίζοντας όμως περισσότερο το γεγονός πως ό,τι αξίζει κάθε φορά είναι όσα μας προσμένουν πίσω στην Ιθάκη.