Γράφει ο Πάνος Λιάκος

Φιλόλογος-Μεταφραστής-Ιστορικός του Κινηματογράφου

Ένα ιδανικό κλείσιμο στο φετινό Φεστιβάλ Επιδαύρου έδωσε η κατάβαση του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (ΘΟΚ) στο κοίλον του ομορφότερου θεάτρου του κόσμου, παρουσιάζοντας ένα έργο που δεν απολαμβάνουμε συχνά κάποια παράστασή του. Το έργο αυτό δεν είναι άλλο από τον “Ίωνα” του Ευριπίδη (γραμμένο στα χρόνια της Ειρήνης του Νικία, πιθανότατα το 413 π.Χ.), ένα αμφίσημο, και εντελώς ιδιόμορφο κράμα δράματος και παραλόγου, όπου ο μεγάλος τραγικός καταπιάνεται με ζητήματα ταυτότητας, αναψηλάφησης της αλήθειας (που όλο γλιστράει μέσα απ’ τα χέρια των θνητών) ενώ εισηγείται από πολύ νωρίς στην πλοκή του και μια δόση λεπτής ειρωνείας που αναδεικνύεται “μπεκετικά” από τον σκηνοθέτη της παρούσας παράστασης, Θωμά Μοσχόπουλο.

Ένα σκηνικό αποτελούμενο από καθρέφτες- έμπνευση του Βασίλη Παπατσαρούχα– αντανακλά αφενός το ίδιο το κοινό που σαγηνεύεται από τα γυρίσματα της τύχης και την παρέμβαση των θεών στα δρώμενα και αφετέρου δηλοί εκείνη την πολλαπλότητα, τις ψυχολογικές αναδιπλώσεις και τον αντικατοπτρισμό του ενός ήρωα του έργου επάνω στον άλλον. Αφαιρετικώ τω τρόπω, ετούτη η σκηνική εγκατάσταση μεταφέρει τη φαντασία του κοινού στον τόπο των Δελφών, εκεί όπου ο Απόλλωνας χρησμοδοτεί από χρυσό τριπόδι. Υπηρέτης ταπεινός του ναού και ο Ίων, στην προστασία του θεού από τότε που από τον Ερμή εσώθη ως βρέφος έκθετο, γέννημα καθώς ήταν από ανόσιο σμίξιμο του Απόλλωνα με την Κρέουσα. Η ευγενής αρχόντισσα παράτησε το παιδί, και πλέον νυμφευμένη με τον Ξούθο αναρωτιούνται εάν απογόνους θ’ αποκτήσουν. Πράγματι, ο Ξούθος πολύ σύντομα λαμβάνει το χρησμό πώς γιος του θε να γίνει εκείνος που πρώτον θα συναντήσει, μόλις εξέλθει του ναού. Και, ω της τραγικής ειρωνείας!, εκείνος είναι ο Ίων που δεν γνωρίζει ακόμα ποιανής παιδί είναι, κι ούτε κι η Κρέουσα αρχικά θα υποπτευθεί ποιον πάει να εξοντώσει…

Ίων…ο ερχόμενος! Αυτή η σαγήνη της ελληνικής γλώσσας διαπερνά τα κύτταρα του θεατή, όταν έρχεται σε επαφή με μια μετάφραση σαν εκείνη του Θωμά Μοσχόπουλου, όπου ο σεβασμός στους αρχικούς πυρήνες του κειμένου συνυπάρχει με μία σχεδόν οντολογικής φύσεως ανάγκη επικοινωνίας του κειμένου αυτού με το πλατύ κοινό ενός θεάτρου. Τολμώ να πω ότι η απόδοσή του στον Ίωνα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό μάθημα του πώς σμίγουν σε μια παράσταση η φιλολογική μαζί με τη σκηνική προσέγγιση στην αρχαία τραγωδία. Με την εξέλιξη της διδασκαλίας του Χορού και την εμφάνιση των δευτεραγωνιστών (Παιδαγωγός, Αθηνά) νιώσαμε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ότι η επιλογή του έργου δεν υπήρξε διόλου τυχαία, αφού εκεί που ο Ευριπίδης μετεωρίζει τη σκέψη μας καθώς διαβάζουμε το έργο στο χαρτί, ο Θωμάς Μοσχόπουλος βρίσκει τον σωστό ρυθμό και τις δόσεις όπου ανάμεσα στα επεισόδια του έργου τούτου συνυπάρχουν το μελόδραμα με το ακραιφνώς κωμικό στοιχείο, σε σχέση αμιγώς συμβιωτική.

Πάνω στους ίδιους τόνους κινούνται, φυσικά, και οι ερμηνευτές, με τον Γιάννη Τσουμαράκη να εκπλήσσει στη μονωδία του Ίωνα, τον Θωμά Μοσχόπουλο να τον βοηθάει να βρει και κάποιες αντιστοιχίες με άλλους ευριπίδειους ήρωες, όπως τον Ιππόλυτο, και τις κωμικές αποστροφές στον “πατέρα” του Ξούθο να επισφραγίζουν την συμπάθεια του θεατή προς το πρόσωπο του Ίωνα. Κρυπτική η προσέγγιση της Στέλας Φυρογένη σε έναν ρόλο που οδηγείται σταδιακά στην κεντρική αποκάλυψη του αμαρτήματος του Απόλλωνα και μια σκηνή αναγνώρισης με τον Ίωνα όπου πια το δάκρυ του θεατή κυλάει αβίαστα στα μάγουλα.

Από εκεί και έπειτα, ο Νεοκλής Νεοκλέους ως Ξούθος εκπλήσσει κατά την προσέγγιση της προσωπικής τραγωδίας του ήρωά του ως κωμωδίας, φέρνοντας στην επιφάνεια την διάσταση μιας επίπλαστης μακαριότητας που εξασφαλίζεται για τον ήρωα από την “από μηχανής” εμφάνιση της Αθηνάς. Ειρήσθω εν παρόδω, η Μαργαρίτα Ζαχαρίου ως Αθηνά πυροδοτεί την σκέψη μας σχετικά με τις απόψεις του Ευριπίδη για τις θείες παρεμβάσεις, ενώ βαθύτατα εντυπώνεται στη μνήμη η μακιαβελικών διαστάσεων φυσιογνωμία του Παιδαγωγού, όπως τον ερμηνεύει με αμίμητη λιτότητα ο Βαλεντίνος Κόκκινος.

Ευτύχησε πέρα για πέρα ο “Ίων” σε ένα ανέβασμα που θύμισε θέατρο μιας άλλης εποχής (με την καλή έννοια), με αποκρυσταλλωμένες τις απόψεις του σκηνοθέτη σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην αλληλεπίδραση Χορού και υποκριτών (με προσοχή και στις παραμικρές κινήσεις-αντιδράσεις των μελών του Χορού κατά τη διάρκεια των όσων διαμείβονται μεταξύ των ηρώων), και μια αξιοθαύμαστη ισορροπία ανάμεσα στο γέλιο και το δάκρυ.

Ένα κομψοτέχνημα, και μια σπουδή στο πώς ο θεατής μπορεί να φύγει πραγματικά αποκαθαρμένος από το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. 

*H απόδοση του Θωμά Μοσχόπουλου κυκλοφορεί σε μια κομψότατη έκδοση από τις εκδόσεις Νεφέλη.

***Παίζουν Γιάννης Τσουμαράκης Ίων, Στέλα Φυρογένη Κρέουσα, Νεοκλής Νεοκλέους Ξούθος, Βαλεντίνος Κόκκινος Παιδαγωγός

Χορός Βασίλης Αθανασόπουλος, Δημήτρης Αντωνίου, Ιωάννης Βαρβαρέσος, Γρηγόρης Γεωργίου, Νικόλας Γραμματικόπουλος, Μαρία Δράκου, Μαργαρίτα Ζαχαρίου, Ιωάννα Κορδάτου, Θεοφάνης Κοσμάς, Αντρέας Κουτσόφτας, Μάριαν Κυπριανού, Δημήτρης Λαγούτης, Πέλλα Μακροδημήτρη, Θεόφιλος Μανόλογλου, Αθηνά Μουστάκα, Χρήστος Παπαδόπουλος, Χριστίνα Παπαδοπούλου, Ιωάννα Παπαμιχαλοπούλου, Κρις Σπύρου, Μαρία Τσιάκκα, Βασίλης Χαραλάμπους