“…στόχος δεν είναι να φοβόμαστε τον κίνδυνο, αλλά να τον κατανοούμε και να τον μειώνουμε με γνώση, μέτρο και ορθό σχεδιασμό, ώστε ο άνθρωπος να εργάζεται με ασφάλεια”

Days of Art in Greece: Αξιότιμε κύριε Χαλαρη, είστε διευθυντής στο ΠΜΣ “Χημική Βιομηχανία, Διαχείριση Ποιότητας, Υγείας και Ασφάλειας”, στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Πόσο σημαντικό είναι το γνωστικό αντικείμενο που θεραπεύετε σε αυτό το μεταπτυχιακό για τη σύγχρονη Χημική Βιομηχανία; Ποιοι είναι οι υποψήφιοι σπουδαστές του τμήματος και τι σημαίνει για το εργασιακό τους μέλλον; 

Μιχάλης Χάλαρης: Το γνωστικό αντικείμενο που θεραπεύουμε στο Π.Μ.Σ. δεν είναι μια «θεματική νησίδα» μέσα στη χημική βιομηχανία. Είναι, θα έλεγα, η ραχοκοκαλιά της σύγχρονης βιομηχανικής διακυβέρνησης: ο τρόπος με τον οποίο ένας οργανισμός μετατρέπει την επιστημονική γνώση σε αξιοπιστία, ασφάλεια, υγεία και βιωσιμότητα. Σήμερα, σε ένα περιβάλλον κλιματικών πιέσεων, αυξανόμενης κανονιστικής απαίτησης, πολυπλοκότητας διεργασιών, εφοδιαστικών κινδύνων και κοινωνικής λογοδοσίας, δεν αρκεί «να παράγουμε». Πρέπει να παράγουμε σωστά: με ποιότητα που τεκμηριώνεται, ασφάλεια που γίνεται κουλτούρα, υγεία που προστατεύεται έμπρακτα και περιβάλλον που αντιμετωπίζεται ως μακροχρόνιο συμβόλαιο.

O Δημόκριτος—ο φιλόσοφος του τόπου μας—θα μας θύμιζε ότι η γνώση παραμένει κενή αν δεν οδηγεί σε πράξη και υπευθυνότητα. Και ο Αριστοτέλης θα πρόσθετε ότι η αρετή δεν είναι θεωρία· είναι ήθος, επανάληψη, δομή, μέτρο. Αυτό ακριβώς υπηρετεί η λογική των συστημάτων διαχείρισης στη Βιομηχανία: να μετατρέπεις τη σωστή πρόθεση σε επαναλήψιμη, μετρήσιμη και βελτιώσιμη πράξη. Στο πεδίο μας, η «καλή πρόθεση» δεν αρκεί. Χρειάζεται μεθοδολογία: ιεράρχηση κινδύνου, πρόληψη στην πηγή, διαχείριση αλλαγών (MOC), ασφάλεια εργολάβων, διεργασιακή ασφάλεια, επιτήρηση κρίσιμων εργασιών, και ένα ενιαίο πλαίσιο QSSHE—Quality, Safety, Security, Health & Environment—ως αδιαίρετο σύστημα και όχι ως ξεχωριστά απομονωμένα «κουτάκια».

Το ίδιο ισχύει και πέρα από τη χημική βιομηχανία. Ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας, από τις υποδομές και την ενέργεια μέχρι τα νοσοκομεία, τους δήμους, τις μεταφορές και τις αλυσίδες εφοδιασμού, χρειάζονται στελέχη που να μπορούν να συνδέουν τεχνική γνώση, νομοθεσία, πρότυπα, ανθρώπινο παράγοντα και στρατηγική. Με απλά λόγια: ανθρώπους που να βλέπουν το «σύστημα» και να το κάνουν να λειτουργεί με ασφάλεια και ποιότητα.

Οι υποψήφιοι σπουδαστές μας έρχονται από ποικίλα γνωστικά πεδία: χημεία, μηχανική, περιβαλλοντικές επιστήμες, βιολογία, επαγγέλματα υγείας και είναι στελέχη βιομηχανίας, τεχνικοί ασφάλειας, άνθρωποι της παραγωγής, της ποιότητας, της κανονιστικής συμμόρφωσης, αλλά και του δημόσιου τομέα. Αυτό είναι και το συγκριτικό πλεονέκτημα: δημιουργούμε μια διεπιστημονική τάξη που μαθαίνει να συνεργάζεται, να επικοινωνεί και να αποφασίζει πάνω σε σύνθετα προβλήματα—ακριβώς όπως συμβαίνει στην πραγματική ζωή μιας βιομηχανικής μονάδας.

Και τι σημαίνει αυτό για το εργασιακό τους μέλλον; Σημαίνει ότι αποκτούν ένα προφίλ με υψηλή ζήτηση: μπορούν να σταθούν ως υπεύθυνοι/συντονιστές QHSE/QSSHE, ως auditors, ως στελέχη κανονιστικής συμμόρφωσης, ως risk managers, ως σύμβουλοι συστημάτων, ως υπεύθυνοι βιωσιμότητας και ESG που «πατούν» σε πραγματικά δεδομένα, και—σε όσους το επιθυμούν—ανοίγει και η ακαδημαϊκή οδός προς διδακτορική έρευνα. Με άλλα λόγια, δεν προσφέρουμε απλώς εξειδίκευση. Προσφέρουμε μια οδό επαγγελματικής ωριμότητας: την ικανότητα να προλαμβάνεις, να τεκμηριώνεις, να βελτιώνεις—και τελικά να ηγείσαι.

Αν έπρεπε να το συνοψίσω με έναν «επίκουρειο» τρόπο: στόχος δεν είναι να φοβόμαστε τον κίνδυνο, αλλά να τον κατανοούμε και να τον μειώνουμε με γνώση, μέτρο και ορθό σχεδιασμό, ώστε ο άνθρωπος να εργάζεται με ασφάλεια, ο Οργανισμός να λειτουργεί αξιόπιστα και η ανάπτυξη να είναι βιώσιμη. Αυτό είναι το νόημα του Π.Μ.Σ. μας—και αυτό είναι και το στοίχημα της σύγχρονης Βιομηχανίας.

D.A.:Είστε συντονιστής καθηγητής στο μάθημα «Τεχνολογικές Καταστροφές και Περιβαλλοντικοί Κίνδυνοι» στο μεταπτυχιακό Πρόγραμμα σπουδών «Ανάλυση και Διαχείριση Ανθρωπογενών και Φυσικών Καταστροφών».  Πόσο σημαντική θεωρείται σήμερα η επιστημονική παρέμβαση και πρόσληψη στον συγκεκριμένο τομέα; Τι ακριβώς συμβαίνει με τις ανθρωπογενείς καταστροφές;

M.X.: Η επιστημονική παρέμβαση σήμερα δεν είναι απλώς «χρήσιμη» στον χώρο των τεχνολογικών καταστροφών και των περιβαλλοντικών κινδύνων — ένα πεδίο όπου η μηχανική, η χημεία, η οικολογία, η πολιτική προστασία και η κοινωνική ψυχολογία συναντιούνται. Είναι απολύτως καθοριστική, γιατί οι καταστροφές δεν αποτελούν πλεόν μεμονωμένα επεισόδια. Είναι φαινόμενα συστημικά: γεννιούνται σε διασταυρώσεις τεχνολογίας, ανθρώπινου παράγοντα, οργανωσιακής κουλτούρας, υποδομών, κλιματικών πιέσεων και—πολύ συχνά—ανεπαρκούς διακυβέρνησης.

Με μια αριστοτελική ματιά, θα έλεγα ότι σήμερα οφείλουμε να επιστρέψουμε στα αίτια. Όχι μόνο στο «τι συνέβη», αλλά στο «γιατί συνέβη». Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη παγίδα: στις ανθρωπογενείς καταστροφές, το “αίτιο” σπάνια είναι ένα. Συνήθως πρόκειται για αλυσίδα αιτιών—μια συσσώρευση μικρών αποκλίσεων, σιωπηλών προειδοποιήσεων και λανθασμένων αποφάσεων που κάποια στιγμή ευθυγραμμίζονται και παράγουν το μεγάλο συμβάν.

Τι αλλάζει λοιπόν στις ανθρωπογενείς καταστροφές σήμερα; Θα το έθετα σε τρία επίπεδα.

Πρώτον, αυξάνεται η πολυπλοκότητα. Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις, τα δίκτυα ενέργειας, οι μεταφορές, οι χημικές αλυσίδες, οι ψηφιακές υποδομές και τα logistics έχουν γίνει πιο αλληλεξαρτώμενα από ποτέ. Αυτό σημαίνει ότι κάποιο λάθος ή αστοχία σε ένα σημείο μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις αλλού. Οι τεχνολογικές καταστροφές δεν είναι πια «τοπικές». Γίνονται διασυνδεδεμένες—και συχνά διασυνοριακές.

Δεύτερον, αλλάζει το υπόβαθρο του κινδύνου λόγω της κλιματικής πίεσης. Καύσωνες, έντονες βροχοπτώσεις, πυρκαγιές, πλημμύρες δεν είναι μόνο «φυσικά» φαινόμενα. Είναι πολλαπλασιαστές κινδύνου για τεχνολογικά συστήματα: επηρεάζουν αποθήκευση, ψύξη, ηλεκτροδότηση, πρόσβαση, αντοχή υποδομών, αλλά και την ανθρώπινη απόδοση στο πεδίο. Έτσι, οι λεγόμενες Natech καταστάσεις—όπου ένα φυσικό γεγονός πυροδοτεί τεχνολογικό ατύχημα—γίνονται όλο και πιο κρίσιμες.

Τρίτον, το πιο δύσκολο: συνεχίζει να υστερεί η “κουλτούρα πρόληψης” σε σχέση με την ταχύτητα των αλλαγών. Σε αρκετές περιπτώσεις, παραμένει ισχυρή η λογική της συμμόρφωσης—να είμαστε «τυπικά καλυμμένοι»—αντί της ουσιαστικής πρόληψης: διαχείριση αλλαγών, έλεγχος εργολάβων, επιτήρηση κρίσιμων εργασιών, πραγματική αξιοποίηση των near misses, και μια ενεργή ηγεσία που κατεβαίνει στο πεδίο.

Εδώ επιστρέφει, αν θέλετε, και ο Δημόκριτος: η γνώση χωρίς πράξη είναι ατελής. Δεν μας αρκεί να περιγράψουμε τον κίνδυνο. Πρέπει να τον μετρήσουμε, να τον ιεραρχήσουμε, να τον προλάβουμε. Κι αυτό είναι ο ρόλος της επιστήμης: να μεταφράσει την πολυπλοκότητα σε εργαλεία πρόληψης και διαχείρισης—σε μεθοδολογίες risk assessment, σε δείκτες έγκαιρης προειδοποίησης, σε σενάρια, σε ασκήσεις, σε αποφάσεις που μειώνουν πραγματικά την πιθανότητα και τη σοβαρότητα του συμβάντος.

Γι’ αυτό και στο μάθημα που συντονίζω, δεν βλέπουμε τις τεχνολογικές καταστροφές ως «τυχαία ατυχήματα». Τις βλέπουμε ως παράθυρο στον τρόπο που λειτουργεί μια κοινωνία και μια βιομηχανία: πόσο σοβαρά παίρνει την πρόληψη, πόσο επενδύει στη γνώση, πόσο σέβεται τον άνθρωπο και το περιβάλλον. Και τελικά, αυτό είναι το διακύβευμα: να περάσουμε από την εποχή της αντίδρασης στην εποχή της πρόβλεψης, της ανθεκτικότητας και της υπεύθυνης τεχνολογίας.

D.A.: Είστε διδάσκων καθηγητής στο μέρος  Hazard Identification & Risk Management  από το μάθημα “Business Environment” του “MSc in Oil and Gas Technology”.  Ποιο είναι το γνωστικό πεδίο του συγκεκριμένου μεταπτυχιακού;  Ποιες οι δυνατότητες απασχόλησης στη χώρα μας; 

Μ.Χ.: Το MSc in Oil and Gas Technology είναι ένα μεταπτυχιακό που κινείται στον πυρήνα της ενεργειακής βιομηχανίας, εκεί όπου η τεχνολογία, η οικονομία, η κανονιστική συμμόρφωση και η διαχείριση κινδύνου συνυπάρχουν ως ενιαίο σύστημα. Το γνωστικό του πεδίο καλύπτει—με διαφορετικές εκφάνσεις—την αλυσίδα αξίας των υδρογονανθράκων: upstream (έρευνα/γεωτρήσεις/παραγωγή), midstream (μεταφορά, αγωγοί, αποθήκευση, LNG) και downstream (διύλιση, πετροχημικά, διανομή), μαζί με κρίσιμα πεδία όπως process safety, ακεραιότητα εγκαταστάσεων, διαχείριση συμβάντων, περιβαλλοντική προστασία και ESG.

Στο μέρος που διδάσκω—Hazard Identification & Risk Management μέσα στο “Business Environment”—ο στόχος είναι ακριβώς να δείξουμε ότι ο κίνδυνος δεν είναι «τεχνική υποσημείωση», αλλά στρατηγική μεταβλητή: επηρεάζει κόστος, αξιοπιστία, φήμη, αδειοδοτήσεις, ασφάλιση, ακόμη και την κοινωνική άδεια λειτουργίας. Μέσα από την αριστοτελική οπτική δεν αρκεί να βλέπουμε το αποτέλεσμα· πρέπει να αναλύουμε τα αίτια (τεχνικά, οργανωσιακά, ανθρώπινα), ώστε η πρόληψη να μεταβληθεί σε ήθος—πρακτική επαναλήψιμη και μετρήσιμη. Και με «δημοκρίτεια» ματιά, καταλαβαίνουμε ότι τα μεγάλα συμβάντα γεννιούνται συχνά από μικρές αποκλίσεις που συσσωρεύονται: γι’ αυτό η αναγνώριση κινδύνων και η διαχείριση αλλαγών (MOC) είναι θεμέλια.

Ως προς τις δυνατότητες απασχόλησης στην Ελλάδα, υπάρχουν ρεαλιστικές και αρκετά ευρείες διαδρομές, ειδικά αν εξετάσουμε τον κλάδο «πετρελαίου και αερίου» μέσα στο ευρύτερο ενεργειακό οικοσύστημα:

• διυλιστήρια/πετροχημικά, 
• υποδομές φυσικού αερίου και LNG ,
• ενεργειακή ναυτιλία (ιδίως LNG) 
• μελετητικές/συμβουλευτικές 
• δημόσιες αρχές/ρυθμιστικοί φορείς και επιθεωρήσεις, 
• και, φυσικά, διεθνείς ευκαιρίες, γιατί ο κλάδος είναι εγγενώς παγκοσμιοποιημένος. 

Με απλά λόγια: το πεδίο αυτό δεν «εκπαιδεύει μόνο τεχνικούς». Διαμορφώνει επαγγελματίες που μπορούν να σταθούν στο σημείο όπου η τεχνολογία συναντά τη διοίκηση και η παραγωγή συναντά την ευθύνη—και αυτό αποτελεί ζητούμενο διαχρονικά, είτε πρόκειται για υδρογονάνθρακες είτε για τη νέα εποχή της ενεργειακής μετάβασης.

D.A.: Διδάσκετε  «Τοξικολογία, Υγιεινή και Ασφάλεια Κοσμητικών Βιομηχανιών» στο «ΠΜΣ Κοσμητική Χημεία» Η συγκεκριμένη βιομηχανία θεωρείται από τις πλέον ανερχόμενες και συνάγεται ως μέτρο χειραφέτησης, ευζωία κ.α. στις χώρες του σύγχρονου κόσμου. Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που πρέπει να προβλεφθούν έγκαιρα στη συγκεκριμένη βιομηχανία; Ποιες είναι οι ανάγκες στη χώρα μας σε συγκεκριμένο στελεχιακό δυναμικό στη βιομηχανία; 

M.X.: Η κοσμητική Βιομηχανία πράγματι είναι από τους πιο δυναμικούς κλάδους διεθνώς, γιατί συνδέεται με την ευζωία, την αυτοεικόνα, ακόμη και με μορφές κοινωνικής χειραφέτησης. Όμως—και αυτό είναι το κρίσιμο—η «ευζωία» δεν μπορεί να στηρίζεται σε αόρατους κινδύνους. Ο Επίκουρος θα μας έλεγε ότι η ηδονή έχει νόημα όταν δεν γεννά πόνο· άρα η Βιομηχανία οφείλει να προλαμβάνει έγκαιρα ό,τι μπορεί να βλάψει τον άνθρωπο και το περιβάλλον.

Οι κίνδυνοι στη συγκεκριμένη βιομηχανία κινούνται σε τρία επίπεδα:

1. Ασφάλεια προϊόντος και καταναλωτή
   Εδώ το “κλειδί” είναι η τοξικολογική αξιολόγηση και η τεκμηρίωση ασφάλειας: αλλεργιογόνα/ευαισθητοποιητές (ιδίως αρώματα), ερεθιστικές ουσίες, ακαθαρσίες πρώτων υλών, πιθανές ενδοκρινικές επιδράσεις ορισμένων χημικών κατηγοριών, αλλά και η ασφαλής χρήση «νέων» υλικών όπως νανοϋλικά. Κρίσιμος παράγοντας είναι και ο μικροβιολογικός κίνδυνος: η επάρκεια συντηρητικών, ο έλεγχος επιμόλυνσης και η σταθερότητα/συμβατότητα συσκευασίας, γιατί ένα “ήπιο” προϊόν μπορεί να γίνει επικίνδυνο αν αποτύχει η υγιεινή παραγωγής ή η συντήρηση. 
2. Υγιεινή & Ασφάλεια εργαζομένων και διεργασιών
   Στα εργοστάσια καλλυντικών συναντάμε έκθεση σε πτητικούς διαλύτες, σκόνες/αερολύματα, επιφανειοδραστικά, αιθέρια έλαια και μίγματα αρωμάτων. Υπάρχουν κίνδυνοι δερματικής έκθεσης, εισπνοής, αλλά και κινδύνων διεργασίας (εύφλεκτα υλικά, θερμικές διεργασίες, αποθήκευση, ATEX περιβάλλοντα σε ορισμένες περιπτώσεις). Η πρόληψη εδώ είναι “αριστοτελική”: δεν αρκεί να ξέρεις τον κανόνα—χρειάζεται ήθος, δηλαδή συστηματική εφαρμογή, εκπαίδευση, επιτήρηση και κουλτούρα. 
3. Περιβαλλοντικό αποτύπωμα & συμμόρφωση
   Μικροπλαστικά, επίμονες ουσίες, απόβλητα, νερό, συσκευασία, πράσινοι ισχυρισμοί. Πλέον ο κίνδυνος δεν είναι μόνο “χημικός”—είναι και κίνδυνος φήμης/αγοράς αν οι ισχυρισμοί βιωσιμότητας δεν είναι τεκμηριωμένοι. Εδώ χρειάζεται σύνδεση science–compliance–ethics. 

Στη χώρα μας, με ισχυρό οικοσύστημα μικρομεσαίων και εξαγωγικών επιχειρήσεων, οι ανάγκες είναι πολύ συγκεκριμένες:

• Τοξικολόγοι / Safety Assessors με ικανότητα σύνταξης και τεκμηρίωσης αξιολόγησης ασφάλειας. 
• Regulatory Affairs στελέχη για φακέλους, τεκμηρίωση συμμόρφωσης, ορθή σήμανση και διαχείριση αλλαγών πρώτων υλών/προμηθευτών. 
• Quality & GMP experts (π.χ. ISO 22716), auditors, QA/QC και ιχνηλασιμότητα. 
• Μικροβιολόγοι και αναλυτικοί χημικοί για έλεγχο επιμολύνσεων, σταθερότητας και ακαθαρσιών. 
• QHSE / EHS στελέχη για υγιεινή-ασφάλεια εργαζομένων, χημική ασφάλεια και περιβαλλοντική διαχείριση. 
• Και ολοένα περισσότερο, επιστήμονες τεκμηρίωσης ισχυρισμών (claims substantiation), που γεφυρώνουν εργαστηριακά δεδομένα με υπεύθυνη επικοινωνία. 

Αν το συνοψίσω: η κοσμητική βιομηχανία δύναται να καταστεί δείκτης πολιτισμού και ευζωίας—αλλά μόνο όταν στηρίζεται σε επιστημονική ακρίβεια, πρόληψη και ήθος. Ο Δημόκριτος μιλούσε για «ευθυμία» ως ισορροπία και μέτρο. Αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο: προϊόντα που υπηρετούν την ευεξία χωρίς να μεταφέρουν τον κίνδυνο από τον καταναλωτή στον εργαζόμενο, ή από τη σημερινή άνεση στο αυριανό περιβάλλον.

”Αν το συνδέσω με τον Αριστοτέλη: η πρόκληση είναι να μετατρέψουμε τη γνώση σε φρόνηση—σε πρακτική σοφία που καθοδηγεί αποφάσεις. Και εδώ η περιοχή μας μπορεί να γίνει πρωτοπορία με τη νέα έννοια: πρωτοπορία στη γνώση που εφαρμόζεται, στην ποιότητα που τεκμηριώνεται, στην ασφάλεια που γίνεται κουλτούρα, στην περιβαλλοντική υπευθυνότητα που δεν είναι σύνθημα.”

D.A.: Υπήρξατε Επικεφαλής Επιθεωρητής του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας και Ειδικός Γραμματέας στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης. Διδάσκετε Ασφάλεια Εργασίας, Ασφάλεια Διεργασίας, Ασφάλεια έναντι Ασυμμετρων Απειλών και προστασία Υποδομών. Εξηγήστε μας τι ακριβώς σημαίνουν τα παραπάνω επιστημονικά πεδία και πώς συνδέονται μεταξύ τους. Ποιες οι ανάγκες στη χώρα μας;  Ποιες δυνατότητες συνεργασιών για νέο επιστημονικό προσωπικό;

Μ.Χ.: Τα πεδία που αναφέρατε μοιάζουν, εκ πρώτης όψεως, διαφορετικά. Στην πραγματικότητα όμως είναι διαδοχικοί κρίκοι του ίδιου συστήματος προστασίας: προστασίας του ανθρώπου, της παραγωγής, του περιβάλλοντος και—τελικά—της κοινωνικής εμπιστοσύνης.

Τι σημαίνουν, με απλά αλλά επιστημονικά ακριβή λόγια;

1) Ασφάλεια Εργασίας (Occupational Safety & Health – OSH)
Είναι ο κλάδος που στοχεύει στην πρόληψη εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών. Αφορά την καθημερινή λειτουργία: εργονομία, έκθεση σε χημικούς/φυσικούς παράγοντες, ασφαλείς διαδικασίες, εκπαίδευση, επιτήρηση κρίσιμων εργασιών, κουλτούρα αναφοράς near misses. Είναι το επίπεδο όπου η «αρετή» του Αριστοτέλη γίνεται πράξη: ήθος—συνήθεια ορθής συμπεριφοράς που χτίζεται συστηματικά.

2) Ασφάλεια Διεργασίας (Process Safety)
Εδώ μιλάμε για κάτι ακόμη πιο «συστημικό»: την πρόληψη μεγάλων βιομηχανικών ατυχημάτων (Major Accident Hazards)—εκρήξεις, πυρκαγιές, τοξικές εκλύσεις, domino effects. Είναι η επιστήμη των φραγμών (barriers), των σεναρίων, της HAZOP/LOPA/QRA, της μηχανικής ακεραιότητας, της διαχείρισης αλλαγών (MOC), της ελεγχόμενης λειτουργίας σε ανώμαλες συνθήκες. Αν η Ασφάλεια Εργασίας προστατεύει τον εργαζόμενο στην καθημερινότητα, η Ασφάλεια Διεργασίας προστατεύει ολόκληρη την εγκατάσταση, την κοινότητα και το περιβάλλον από χαμηλής πιθανότητας αλλά υψηλής καταστροφικότητας γεγονότα.

3) Ασφάλεια έναντι Ασύμμετρων Απειλών (Security against Asymmetric Threats)
Εδώ περνάμε από το «ατύχημα» στην εσκεμμένη βλάβη: δολιοφθορά, τρομοκρατία, insider threats, drones, κλοπή/παρέμβαση σε κρίσιμα υλικά, ακόμη και επιθέσεις που ξεκινούν από τον κυβερνοχώρο. Οι ασύμμετρες απειλές δεν στοχεύουν απλώς να προκαλέσουν ζημιά· στοχεύουν να προκαλέσουν διαταραχή, φόβο, αποσταθεροποίηση. Στη σύγχρονη βιομηχανία αυτό είναι κρίσιμο, γιατί οι εγκαταστάσεις λειτουργούν ως κυβερνο-φυσικά συστήματα.

4) Προστασία Υποδομών (Critical Infrastructure Protection – CIP)
Είναι το πλαίσιο που συνδέει τα παραπάνω με τη συνέχεια λειτουργίας και την ανθεκτικότητα: φυσική προστασία, κυβερνοασφάλεια (ιδίως OT/ICS), εφεδρείες, business continuity, σχέδια αντιμετώπισης κρίσεων, διασύνδεση με δημόσιους φορείς. Εδώ δεν ρωτάμε μόνο «πώς δεν θα συμβεί», αλλά και «αν συμβεί, πώς θα αντέξουμε, πώς θα ανακάμψουμε γρήγορα και πώς θα μάθουμε».

Πώς συνδέονται μεταξύ τους;

Ο Δημόκριτος μάς δίδαξε ότι τα μεγάλα φαινόμενα γεννιούνται από μικρές μεταβολές που συσσωρεύονται. Αυτό ακριβώς είναι η σύγχρονη κατανόηση του κινδύνου: οι καταστροφές—είτε ατυχηματικές είτε εσκεμμένες—είναι συχνά αλυσίδες αποτυχιών.
Γι’ αυτό και σήμερα μιλάμε για ένα ενιαίο συνεχές: Safety – Security – Resilience.

• Η Ασφάλεια Εργασίας μειώνει την καθημερινή έκθεση και τα λάθη. 
• Η Ασφάλεια Διεργασίας θωρακίζει τα συστήματα υψηλού κινδύνου. 
• Η Security προστατεύει από εσκεμμένη παρέμβαση στα ίδια συστήματα. 
• Η Προστασία Υποδομών εξασφαλίζει ότι, ακόμα κι αν υπάρξει πλήγμα, η κοινωνία και η οικονομία δεν θα καταρρεύσουν. 

Και εδώ είναι το κλειδί: όταν αυτά λειτουργούν ως σιλό, αφήνουν κενά. Όταν λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα διακυβέρνησης κινδύνου, τότε ο οργανισμός γίνεται πραγματικά ασφαλής και αξιόπιστος.

Ποιες είναι οι ανάγκες στη χώρα μας;

Η Ελλάδα—και συνολικά η περιοχή μας, από την Κύπρο έως τα Βαλκάνια—χρειάζεται τρεις μεγάλες τομές:

1. Μετάβαση από “compliance” σε “prevention by design”
   Όχι μόνο έλεγχο εγγράφων, αλλά έλεγχο κρίσιμων φραγμών, MOC, εργολάβων, near misses, safety leadership στο πεδίο. 
2. Δεδομένα και ευφυή εργαλεία πρόληψης
   Risk-based επιθεώρηση, real-time παρακολούθηση εκθέσεων/κρίσιμων παραμέτρων, dashboards συμμόρφωσης σε κρίσιμες διαδικασίες, predictive analytics για πρόωρη ανίχνευση αποκλίσεων—με εγγυήσεις ανθρωποκεντρικής χρήσης και ιδιωτικότητας. 
3. Ενιαίο δόγμα για κυβερνο-φυσικό ρίσκο και κρίσιμες υποδομές
   Η ενεργειακή μετάβαση (π.χ. αποθήκευση, υδρογόνο), τα μεγάλα δίκτυα και τα OT συστήματα απαιτούν νέες δεξιότητες και διαλειτουργικότητα μεταξύ βιομηχανίας–ρυθμιστικών αρχών–πολιτικής προστασίας. 

Τι δυνατότητες συνεργασιών υπάρχουν για νέο επιστημονικό προσωπικό;

Υπάρχει ήδη ένα πεδίο που «διψά» για νέα στελέχη και μπορεί να γίνει ελκυστικότατο:

• Στη βιομηχανία: Process Safety Engineers, QHSE/QSSHE Managers, OT/ICS security specialists, risk analysts, emergency preparedness & business continuity. 
• Σε συμβουλευτικές/μελετητικές: HAZOP/LOPA/QRA, Seveso συμμόρφωση, ESG/CSRD με τεχνική βάση, risk governance. 
• Στον δημόσιο τομέα: επιθεωρήσεις/ρυθμιστικές αρχές, πολιτική προστασία, κρίσιμες υποδομές, περιβαλλοντικοί έλεγχοι. 
• Στην έρευνα και στα πανεπιστήμια: εφαρμοσμένα έργα, εργαστήρια, μικροπιστοποιήσεις (micro-credentials), και διεθνή προγράμματα. 

Και το σημαντικότερο: η περιοχή μας μπορεί να λειτουργήσει ως περιφερειακό εργαστήριο ανθεκτικότητας. Με δίκτυα συνεργασίας σε Ελλάδα–Κύπρο–Βαλκάνια—σε κοινά πρωτόκολλα, εκπαιδεύσεις, ασκήσεις, ανταλλαγή τεχνογνωσίας—το νέο επιστημονικό προσωπικό δεν θα βρίσκει απλώς «μια θέση». Θα βρίσκει αποστολή.

Αν μου επιτρέπετε μια προσωπική κατακλείδα, από τη διαδρομή μου τόσο στην επιθεώρηση και τη δημόσια διοίκηση όσο και στην ακαδημαϊκή κοινότητα: αυτό το πεδίο χρειάζεται ανθρώπους που να συνδυάζουν επιστημονική ακρίβεια με φρόνηση—την αριστοτελική πρακτική σοφία. Γιατί εν κατακλείδι, η ασφάλεια δεν είναι σύνθημα. Είναι επιλογή διακυβέρνησης. Είναι πολιτισμός. Και αυτόν τον πολιτισμό μπορούμε—και οφείλουμε—να τον οικοδομήσουμε ως περιοχή με κοινή γλώσσα: πρόληψη, τεκμηρίωση, ανθεκτικότητα.

D.A.: Στο ΠΜΣ «Χημική Βιομηχανία, Διαχείριση Ποιότητας, Περιβάλλοντος, Υγείας και Ασφάλειας» διδάσκετε το μάθημα «Βλαπτικοί Παράγοντες, Βασικές Αρχές Τοξικολογίας και Χημικής Έκθεσης». Η χώρα μας θεωρείται ως χαμηλής συμμετοχής στη παγκόσμια παραγωγή χημικών πρώτων υλών και αντίστοιχης χαμηλής συμμετοχής σε περιβαλλοντική επιβάρυνση. Είναι, έτσι; Ποιο είναι το μέλλον της Χημικής Βιομηχανίας στη πατρίδα μας και ποιες οι ανάγκες πρόληψης; 

M.X.: Η παρατήρηση έχει βάση, αλλά χρειάζεται προσεκτική διόρθωση. Η Ελλάδα πράγματι δεν ανήκει στους μεγάλους παγκόσμιους παραγωγούς βασικών χημικών πρώτων υλών. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είμαστε «χαμηλού χημικού αποτυπώματος» με την ουσιαστική έννοια. Γιατί η χημεία δεν είναι μόνο το εργοστάσιο που παράγει πρώτη ύλη∙ είναι ολόκληρη η αλυσίδα αξίας: διύλιση και πετροχημικά, υλικά και δομικά προϊόντα, φαρμακευτικές και καλλυντικές formulations, αγροδιατροφικές εισροές, αποθήκευση/μεταφορά επικίνδυνων ουσιών, διαχείριση αποβλήτων, νερό, εργασιακή έκθεση. Και—το σημαντικότερο—το περιβαλλοντικό φορτίο δεν «μηδενίζεται» επειδή εισάγουμε πρώτες ύλες: συχνά απλώς μεταφέρεται γεωγραφικά, ενώ οι κίνδυνοι έκθεσης, ατυχημάτων και κακής χρήσης παραμένουν εδώ, στον χώρο εργασίας και στην κοινωνία.

Ο Δημόκριτος θα έλεγε ότι η πραγματικότητα κρύβεται συχνά στα “αόρατα”: στα σωματίδια, στις χαμηλές συγκεντρώσεις, στις χρόνιες εκθέσεις, στα μικρά συμβάντα που δεν γράφονται στις ειδήσεις αλλά διαμορφώνουν υγεία και περιβάλλον. Γι’ αυτό το μάθημα που διδάσκω—«Βλαπτικοί Παράγοντες, Βασικές Αρχές Τοξικολογίας και Χημικής Έκθεσης»—είναι τόσο κρίσιμο: μας μαθαίνει να διαβάζουμε τον κίνδυνο πριν γίνει βλάβη, να διαχωρίζουμε την επικινδυνότητα από την έκθεση, να κατανοούμε το “dose–response”, να αξιολογούμε μεθοδικά σενάρια, και να χτίζουμε πραγματική πρόληψη.

Ως προς το μέλλον της χημικής βιομηχανίας στη χώρα μας, δεν το βλέπω ως «αντιγραφή» της μαζικής παραγωγής βασικών χημικών. Το βλέπω ως μετατόπιση σε παραγωγή ποιοτικότερων προϊόντων με μεγαλύτερη αξία ανά μονάδα: εξειδικευμένα προϊόντα και formulations, χημική τεχνολογία για την ενεργειακή μετάβαση, υλικά και διαδικασίες χαμηλού αποτυπώματος, κυκλική χημεία (ανάκτηση/ανακύκλωση/καθαρά ρεύματα), “green chemistry” και υποκατάσταση ουσιών υψηλής ανησυχίας. Με απλά λόγια: η Ελλάδα μπορεί να μην είναι “όγκος”, μπορεί όμως να γίνει ποιότητα, καινοτομία και εφαρμογή—εκεί όπου η χημεία συναντά την παραγωγή, την υγεία και το περιβάλλον.

Και εδώ οι ανάγκες πρόληψης είναι τρεις και άμεσες:

1. Πρόληψη έκθεσης στην πηγή (ιεραρχία μέτρων: εξάλειψη/υποκατάσταση, μηχανικά μέτρα, οργάνωση εργασίας, και PPE ως τελευταίο βήμα). 
2. Ωριμότητα συστημάτων διαχείρισης: από «συμμόρφωση στα χαρτιά» σε κουλτούρα πρόληψης, με μετρήσιμους δείκτες, εκπαίδευση, αναφορά near misses, και διαχείριση αλλαγών. 
3. Δεδομένα και επιτήρηση: από περιοδικούς ελέγχους σε πιο “ζωντανή” παρακολούθηση (εργασιακή υγιεινή, περιβαλλοντικές μετρήσεις, ψηφιακή καταγραφή αποκλίσεων), ώστε να εντοπίζουμε τα αδύναμα σήματα νωρίς. 

Mέσα από το αριστοτελικό πρίσμα, η πρόληψη δεν είναι στιγμιαία απόφαση∙ συναποτελεί μια σταθερή, επαναλήψιμη πρακτική σωστής λειτουργίας. Και αυτό είναι, τελικά, το στοίχημα για τη χημική βιομηχανία στην Ελλάδα: να αναπτυχθεί όχι «παρά την πρόληψη», αλλά μέσα από την πρόληψη—ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, ως κοινωνική ευθύνη και ως πολιτισμός παραγωγής.

”…η κοσμητική βιομηχανία δύναται να καταστεί δείκτης πολιτισμού και ευζωίας—αλλά μόνο όταν στηρίζεται σε επιστημονική ακρίβεια, πρόληψη και ήθος. Ο Δημόκριτος μιλούσε για «ευθυμία» ως ισορροπία και μέτρο. Αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο: προϊόντα που υπηρετούν την ευεξία χωρίς να μεταφέρουν τον κίνδυνο από τον καταναλωτή στον εργαζόμενο, ή από τη σημερινή άνεση στο αυριανό περιβάλλον.”

D.A.: Είστε μέλος του δικτύου «Πράσινη Χημεία». Τι σημαίνει «πράσινη χημεία»; 

M.X.: Η «Πράσινη Χημεία» δεν αποτελεί σύνθημα· είναι ένας πρακτικός τρόπος να σχεδιάζουμε τη χημεία ώστε να προλαμβάνει τη ρύπανση αντί να την «καθαρίζει» εκ των υστέρων. Με απλά λόγια: είναι η χημεία που παράγει τα προϊόντα που θέλουμε—με λιγότερα απόβλητα, λιγότερη τοξικότητα, λιγότερη ενέργεια και περισσότερη κυκλικότητα. Και αυτό γίνεται με τις 12 Αρχές της, που λειτουργούν σαν «κανόνες καλής μηχανικής» για το εργαστήριο και τη βιομηχανία.

Οι 12 Αρχές της Πράσινης Χημείας (σε εκλαϊκευμένη μορφή)

1. Πρόληψη αποβλήτων: καλύτερα να μην παράγεις απόβλητα, παρά να τα διαχειρίζεσαι. 
2. Υψηλή απόδοση/ατομική οικονομία: να καταλήγει όσο γίνεται περισσότερη ύλη στο τελικό προϊόν. 
3. Λιγότερο επικίνδυνες συνθέσεις: μέθοδοι που μειώνουν ή αποφεύγουν τοξικές ουσίες. 
4. Ασφαλέστερα προϊόντα: προϊόντα αποτελεσματικά αλλά με χαμηλότερη τοξικότητα. 
5. Ασφαλέστεροι διαλύτες και βοηθητικά: όπου γίνεται, να αποφεύγονται ή να αντικαθίστανται. 
6. Εξοικονόμηση ενέργειας: χαμηλότερες θερμοκρασίες/πιέσεις, πιο «ήπιες» διεργασίες. 
7. Ανανεώσιμες πρώτες ύλες: βιομάζα και ανανεώσιμες πηγές αντί για πεπερασμένους πόρους. 
8. Λιγότερα «βήματα» και παράγωγα: να αποφεύγονται περιττές προστασίες/τροποποιήσεις που παράγουν απόβλητα. 
9. Κατάλυση αντί για “σκληρά” αντιδραστήρια: οι καταλύτες αυξάνουν την απόδοση και μειώνουν απόβλητα/ενέργεια. 
10. Σχεδιασμός για αποδόμηση: προϊόντα που, στο τέλος ζωής, διασπώνται σε ακίνδυνα συστατικά. 
11. Παρακολούθηση σε πραγματικό χρόνο: μέτρηση και έλεγχος της διεργασίας ώστε να αποφεύγονται επικίνδυνα παραπροϊόντα. 
12. Εγγενής ασφάλεια διεργασιών: σχεδιασμός ώστε να μειώνεται ο κίνδυνος ατυχημάτων (πυρκαγιά, έκρηξη, διαρροές). 

Οι αρχές αυτές «κουμπώνουν» άμεσα με τους SDGs, γιατί μεταφράζουν τη βιωσιμότητα σε τεχνικά κριτήρια σχεδιασμού:

• SDG 3 (Καλή Υγεία & Ευημερία): λιγότερο τοξικές ουσίες, ασφαλέστερα προϊόντα και εργασιακά περιβάλλοντα. 
• SDG 6 (Καθαρό Νερό): πρόληψη ρύπανσης, ασφαλέστεροι διαλύτες, λιγότερα απόβλητα. 
• SDG 7 (Καθαρή Ενέργεια) & SDG 13 (Δράση για το Κλίμα): ενεργειακά αποδοτικές διεργασίες, μείωση αποτυπώματος. 
• SDG 9 (Βιομηχανία, Καινοτομία, Υποδομές): καινοτόμες, ασφαλείς και ανταγωνιστικές τεχνολογίες. 
• SDG 12 (Υπεύθυνη Κατανάλωση & Παραγωγή): ατομική οικονομία, λιγότερα απόβλητα, σχεδιασμός για κυκλικότητα. 
• SDG 14 & 15 (Ζωή στο Νερό & στη Στεριά): λιγότερες επίμονες/επικίνδυνες ουσίες στο περιβάλλον. 

Αν το πω με μια «δημοκρίτεια» ματιά: η Πράσινη Χημεία μας ζητά να δούμε το αόρατο—τις μικρές συγκεντρώσεις, τα παραπροϊόντα, τις χρόνιες εκθέσεις—και να σχεδιάσουμε στην πηγή. Και με αριστοτελικούς όρους, αποτελεί μορφή φρόνησης: πρακτική σοφία που συνδέει την επιστήμη με το μέτρο, την ασφάλεια και το κοινό καλό.

Με λίγα λόγια: Πράσινη Χημεία είναι η χημεία του μέλλοντος, γιατί συνδυάζει ανταγωνιστικότητα, καινοτομία και προστασία ανθρώπου–περιβάλλοντος σε ένα ενιαίο πλαίσιο.

D.A.: Τα τμήματα Μεταπτυχιακών σπουδών που παρακολουθείτε, ο εντυπωσιακός αριθμός Διδακτορικών διατριβών που υποστηρίζετε, είναι ασφαλώς ζωτικής σημασίας για τη σύγχρονη βιομηχανία, την προστασία του περιβάλλοντος, την ασφάλεια, την υγεία, την ευεξία, την οικονομία κλπ. Είναι όμως και μια ευκαιρία για το Πανεπιστήμιο, όσον αφορά την ανάπτυξη ύλης που θα το διαφοροποιήσει από τα άλλα Πανεπιστήμια της χώρας και του δίνει τη δυνατότητα  να επανασυστηθεί στον παγκόσμιο επιστημονικό χάρτη προσελκύοντας φοιτητές από όλο τον κόσμο. Πόσο το υπέδαφος της περιοχής, το βιομηχανικό περιβάλλον, το τόποσήμο σε σχέση με την εγγύτητα του με τις Βαλκανικές χώρες και την Ανατολική Ευρώπη, μπορούν να γίνουν μοχλοί ανάπτυξης για ένα Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, σημείο αναφοράς στη χώρα μας και διεθνώς; 

M.X.: Απολύτως. Και θα το πω με τρόπο «δημοκρίτειο»: ο τόπος δεν είναι σκηνικό—είναι μεταβλητή του συστήματος. Η Θράκη και η Ανατολική Μακεδονία έχουν κάτι σπάνιο για ένα πανεπιστήμιο που θέλει να ξεχωρίσει διεθνώς: ένα πραγματικό “laboratory of reality”. Υπέδαφος και πρώτες ύλες, ενέργεια και μεταφορές, λιμάνια και διασυνοριακές ροές, βιομηχανικές δραστηριότητες και κρίσιμες υποδομές. Όλα αυτά δημιουργούν ένα πεδίο όπου η επιστήμη δεν μένει θεωρία· δοκιμάζεται, μετριέται και μετατρέπεται σε τεκμηριωμένη πρόληψη και ανθεκτικότητα.

Το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, μέσα από τη στρατηγική του, επιδιώκει ακριβώς αυτό: εξωστρέφεια, καινοτομία, ψηφιακή/υβριδική εκπαίδευση, σύνδεση με την αγορά και τη διά βίου μάθηση, αλλά και αποτύπωμα που να “γράφει” στον διεθνή χάρτη. Όταν αυτά δεν τα λες απλώς—αλλά τα δένεις με ένα γεωγραφικό πλεονέκτημα—τότε δημιουργείς διαφοροποίηση. Γιατί εδώ μπορούμε να διδάξουμε και να ερευνήσουμε πάνω σε ζητήματα που απασχολούν όλη την Ευρώπη: βιομηχανική ασφάλεια, περιβαλλοντικούς κινδύνους, ασφάλεια υποδομών, ενεργειακή μετάβαση, διαχείριση κρίσεων, διασυνοριακή συνεργασία.

Και δεν μιλάμε θεωρητικά. Το έργο IT4EST είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένα πλαίσιο όπου η καινοτομία δοκιμάζεται στο πεδίο—με “test beds”, πολλαπλά σενάρια, συνεργασία βιομηχανίας–ακαδημαϊκής κοινότητας–αρχών, και μεταφορά τεχνογνωσίας σε πραγματικές συνθήκες. Αυτό είναι το μοντέλο του «ζωντανού εργαστηρίου»: να παράγεις λύσεις που έχουν άμεσο αντίκρισμα, και ταυτόχρονα να εκπαιδεύεις ανθρώπους που μπορούν να τις εφαρμόσουν.

Το έργο IRMHUB, αντίστοιχα, κινείται στη λογική της δημιουργίας ενός κόμβου ολοκληρωμένης διαχείρισης κινδύνου και καινοτομίας, με τετραπλή έλικα (πανεπιστήμιο–αγορά–δημόσιος τομέας–κοινωνία). Είναι ακριβώς το είδος της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής που χρειάζεται η περιοχή μας για να γίνει πύλη τεχνογνωσίας προς τα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη—όχι απλώς γεωγραφικά, αλλά επιστημονικά και εκπαιδευτικά.

Αν το συνδέσω με τον Αριστοτέλη: η πρόκληση είναι να μετατρέψουμε τη γνώση σε φρόνηση—σε πρακτική σοφία που καθοδηγεί αποφάσεις. Και εδώ η περιοχή μας μπορεί να γίνει πρωτοπορία με τη νέα έννοια: πρωτοπορία στη γνώση που εφαρμόζεται, στην ποιότητα που τεκμηριώνεται, στην ασφάλεια που γίνεται κουλτούρα, στην περιβαλλοντική υπευθυνότητα που δεν είναι σύνθημα. Αυτό—αν το χτίσεις συστηματικά—δεν προσελκύει μόνο φοιτητές. Προσελκύει συνεργασίες, έργα, διεθνείς εταίρους και, τελικά, ξανασυστήνει το Δημοκρίτειο στον παγκόσμιο επιστημονικό χάρτη ως ένα πανεπιστήμιο που δεν περιγράφει τον κόσμο: τον βελτιώνει.

D.A.: Και κάποιες πιο προσωπικές ερωτήσεις: Γιατι ακολουθήσατε αυτόν τον τομέα επιστήμης; Ποιος είναι ο τόπος καταγωγής σας, ποια προσωπικά βιώματα η έργα τέχνης σας επηρέασαν τόσο ώστε να διαπρέψετε σε αυτόν τον τόσο ιδιαίτερο επιστημονικό κλάδο;

Σύμφωνα με λογοτεχνικές φιλοσοφικές αναλύσεις, η ισορροπία στον κόσμο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη καλοσύνη και στη βαθιά καλλιέργεια και τον ανθρωπισμό που χαρακτηρίζει τους επιστήμονες που θεραπεύουν τη συγκεκριμένη επιστήμη. Συμφωνείτε;

Όταν λέμε ότι αυτοί οι 2 άνθρωποι έχουν χημεία μεταξύ τους, υπάρχει πράγματι μετρήσιμο υλικό που πιστοποιεί την παρατήρηση ;

M.X.: Θα ξεκινήσω από το πιο προσωπικό: ακολούθησα αυτόν τον τομέα γιατί μου έδειξε, από νωρίς, ότι η επιστήμη αποκτά πλήρες νόημα μόνο όταν γίνεται “πράξη προστασίας”. Η Χημεία είναι η γλώσσα της ύλης· αλλά η Ασφάλεια, η προστασία της υγείας και η Διαχείριση Κινδύνου είναι η γλώσσα της ευθύνης απέναντι στον άνθρωπο, στη δουλειά, στο περιβάλλον. Η δική μου πορεία—μέσα στο εργαστήριο, στο πυροσβεστικό σώμα, στην επιθεώρηση, στη διοίκηση και στο πεδίο των κρίσεων—με έπεισε ότι οι μεγάλες αποτυχίες δεν γεννιούνται από ένα «μεγάλο λάθος», αλλά από μια συσσώρευση μικρών αποκλίσεων. Αυτό είναι βαθιά “δημοκρίτειο”: το κρίσιμο συχνά κρύβεται στο μικρό και στο αθέατο.

Για τον τόπο καταγωγής μου θα το πω λίγο διαφορετικά: η γεωγραφική καταγωγή  από τις Κυκλάδες με διαμόρφωσε, αλλά η “πνευματική καταγωγή” μου είναι η ελληνική παράδοση της μέτρησης, του μέτρου και της ευθύνης. Ο Αριστοτέλης μιλά για τα αίτια και τη φρόνηση—τη πρακτική σοφία που μετατρέπει τη γνώση σε σωστή απόφαση. Αυτό ακριβώς είναι η πρόληψη. Και αν ζητάτε έργα τέχνης που λειτουργούν σαν εσωτερική πυξίδα, εγώ επιστρέφω συχνά σε δημιουργίες που θυμίζουν ότι η τεχνική ισχύς χωρίς ήθος γίνεται επικίνδυνη—όχι για να “στολίσουμε” το βιογραφικό μας, αλλά για να θυμόμαστε ότι η επιστήμη είναι και ηθική στάση.

Συμφωνώ, λοιπόν, με την ιδέα ότι η ισορροπία στον κόσμο στηρίζεται σε καλοσύνη, καλλιέργεια και ανθρωπισμό—αρκεί να το πούμε με επιστημονικούς όρους: ο ανθρωπισμός στην επιστήμη της ασφάλειας συναποτελεί λειτουργική προϋπόθεση. Η κουλτούρα πρόληψης δεν επιβάλλεται μόνο με διαδικασίες. Χτίζεται με εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη, σεβασμό και ενδιαφέρον για τον άλλον. Ο Επίκουρος θα το έλεγε απλά: ευζωία είναι η ζωή με λιγότερο φόβο και λιγότερο πόνο—και η πρόληψη αυτό ακριβώς υπηρετεί.

Και τώρα στο πιο παιχνιδιάρικο αλλά ενδιαφέρον ερώτημα: όταν λέμε “έχουν χημεία”, υπάρχει μετρήσιμο υλικό; Η φράση είναι βέβαια μεταφορική. Όμως πίσω της υπάρχουν μετρήσιμες βιολογικές και συμπεριφορικές διεργασίες: η έλξη και ο δεσμός συνδέονται με νευροβιολογικά συστήματα ανταμοιβής και προσκόλλησης (όπως η ντοπαμίνη, η ωκυτοκίνη και η βαζοπρεσίνη), ενώ η ψυχολογία μιλά για “διαπροσωπική χημεία” ως κάτι που φαίνεται στη συγχρονικότητα, στην αμοιβαία ανταπόκριση και στο αίσθημα ότι «μαζί λειτουργούμε καλύτερα απ’ ό,τι χωριστά». Αυτό μπορεί να αποτυπωθεί και σε δείκτες συγχρονισμού (κινήσεις, ρυθμοί, μη λεκτικά σήματα) που σχετίζονται με το κοινωνικό δέσιμο.

Άρα: δεν υπάρχει ένα «πιστοποιητικό χημείας». Υπάρχει όμως κάτι βαθιά επιστημονικό και βαθιά ανθρώπινο: ο συγχρονισμός—βιολογικός, ψυχικός και ηθικός—που κάνει δύο ανθρώπους να συναντιούνται όχι μόνο στο συναίσθημα, αλλά και στη δυνατότητα να χτίσουν κάτι καλό μαζί.

***To Days of Art in Greece ευχαριστεί θερμά τον κύριο Χάλαρη για τον χρόνο του και την εξαιρετική συνεργασία!