Επιμέλεια κειμένου

Μαργαρίτα Καταγά-Κριτικός Τέχνης

Στο αίθριο του Kastela Art Center συναντήσαμε την εικαστικό Μυρτώ Σακκά και τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Kastela Art Center Residency Program, Αλέξανδρο Ι. Στάνα, με αφορμή την πρόσφατη καλλιτεχνική της πορεία και τη διεθνή παρουσία της στην Ιαπωνία.

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε η έκθεση Architecture of Memory, η οποία παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2026 στο ιστορικό συγκρότημα ναών Enryaku-ji, στο όρος Hiei της Ιαπωνίας, στο πλαίσιο της καλλιτεχνικής φιλοξενίας της από το GENETO Art Foundation. Η συζήτηση επεκτάθηκε στη δημιουργική της διαδικασία και στη διαδρομή που συνδέει την έκθεση Χρησμοί, η οποία παρουσιάστηκε στο Kastela Art Center σε επιμέλεια Αντιγόνης Καψάλη, με τη νεότερη έρευνά της γύρω από τη μνήμη, τα σύμβολα, τη γενεαλογία και τον διάλογο διαφορετικών πολιτισμικών παραδόσεων.

Παράλληλα, μέσα από τις συνεντεύξεις που παραχώρησαν στη Μαργαρίτα Καταγά η Daria Luchina, επιμελήτρια του GENETO Art Foundation και διεθνής παραγωγός, ο αρχιτέκτονας, ερευνητής και ιδρυτής του GENETO Koji Yamanaka και ο Αιδεσιμότατος Gyokai Imadegawa, ανώτερος μοναχός του Hieizan Enryaku-ji και Πρόεδρος του GENETO Art Foundation, αναδύεται το ιδιαίτερο πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε και παρουσιάστηκε η Architecture of Memory: η συνάντηση μιας σύγχρονης εικαστικής πρακτικής με έναν τόπο που φέρει περισσότερα από 1.200 χρόνια ιστορίας, θρησκευτικής παράδοσης και πολιτισμικής μνήμης.

Architecture of Memory: μια έκθεση στο όρος Hiei

Τον Μάρτιο του 2026, το GENETO Art Foundation παρουσίασε στο συγκρότημα ναών Enryaku-ji, στο όρος Hiei της Ιαπωνίας, την έκθεση Architecture of Memory, μια νέα σειρά έργων της Μυρτώς Σακκά που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής της φιλοξενίας στο Κιότο.

Το όρος Hiei αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τόπους του ιαπωνικού Βουδισμού, ενώ το Enryaku-ji, ιστορικό κέντρο της σχολής Tendai, αποτελεί μέρος των Ιστορικών Μνημείων του Αρχαίου Κιότο που έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, όπου μια θρησκευτική και πολιτισμική παράδοση διατηρείται για περισσότερα από 1.200 χρόνια, η Architecture of Memory ανέπτυξε μια εικαστική έρευνα γύρω από τις αόρατες δομές μέσω των οποίων η μνήμη, η ιστορία και η πολιτισμική κληρονομιά εξακολουθούν να διαμορφώνουν την ανθρώπινη εμπειρία.

Μέσα από τη ζωγραφική και μια προσωπική συμβολική γλώσσα, η Σακκά διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η προσωπική και η συλλογική μνήμη μεταφέρονται και μετασχηματίζονται μέσα στον χρόνο.

Κεντρική θέση στη συγκεκριμένη σειρά απέκτησαν τα kamon, τα παραδοσιακά ιαπωνικά οικογενειακά εμβλήματα. Η καλλιτέχνιδα δεν τα αντιμετωπίζει ως διακοσμητικά ή στατικά ιστορικά μοτίβα, αλλά ως φορείς γενεαλογίας, ταυτότητας και πολιτισμικής συνέχειας. Τα επανερμηνεύει μέσα από τη δική της ζωγραφική γλώσσα, επιτρέποντας στις ιστορικές μορφές να αποκτήσουν νέες σχέσεις και σημασίες.

«Δεν χρησιμοποίησε απλώς τα ιαπωνικά σύμβολα. Μπήκε σε διάλογο μαζί τους»

Η Daria Luchina, επιμελήτρια του GENETO Art Foundation, διεθνής καλλιτεχνική παραγωγός και ιδρύτρια της Lens G, μίλησε στο Days of Art in Greece για τη φιλοσοφία του Artist-in-Residence Program και τη συνεργασία της με τη Μυρτώ Σακκά.

Όπως εξηγεί, το πρόγραμμα του GENETO δεν προσφέρει απλώς σε διεθνείς καλλιτέχνες έναν χώρο διαμονής και εργασίας στην Ιαπωνία. Βασίζεται στην άμεση επαφή με τον πολιτισμό, την αρχιτεκτονική, την παράδοση, τις τοπικές κοινότητες και ανθρώπους στους οποίους ένας επισκέπτης δύσκολα θα είχε διαφορετικά πρόσβαση. Στόχος είναι να δημιουργείται ένας χώρος ουσιαστικής πολιτισμικής ανταλλαγής, χωρίς ο καλλιτέχνης να χάνει τη δική του φωνή.

Για την πρώτη της επαφή με το έργο της Σακκά, η Luchina θυμάται:

«Όταν είδα για πρώτη φορά τα έργα της Μυρτώς Σακκά, η αντίδρασή μου ήταν έντονα συναισθηματική. Ένιωσα ότι το έργο της ήταν εξαιρετικά όμορφο, μοναδικό και διαφορετικό από οτιδήποτε είχα δει μέχρι τότε. Είχε μια ισχυρή οπτική παρουσία, αλλά ταυτόχρονα και ένα μεγάλο βάθος νοήματος.

Ακόμη και πριν γνωρίσω τη Μυρτώ προσωπικά, μπορούσα να αισθανθώ την αφοσίωση, την πεποίθηση και την πίστη της σε αυτό που δημιουργούσε. Όταν τη γνώρισα και συνεργαστήκαμε στην Ιαπωνία, αυτή η αίσθηση έγινε ακόμη πιο δυνατή.»

Ιδιαίτερη σημασία είχε για την ίδια ο τρόπος με τον οποίο η Σακκά προσέγγισε την εμπειρία της Ιαπωνίας:

«Κατά τη διάρκεια της παραμονής της, δεν αντιμετώπισε την ιαπωνική κουλτούρα ως διακόσμηση ή ως κάτι επιφανειακό. Παρατήρησε προσεκτικά, έκανε ερωτήσεις, άκουσε και επέτρεψε στην εμπειρία να επηρεάσει το έργο της, διατηρώντας παράλληλα τη δική της καλλιτεχνική ταυτότητα.

Η ουσιαστικότερη πολιτισμική ανταλλαγή συμβαίνει όταν ένας καλλιτέχνης είναι ανοιχτός στη μάθηση, χωρίς να χάνει τη δική του φωνή. Η Μυρτώ έφερε μαζί της την ελληνική πολιτισμική της καταγωγή, τη μυθολογία, το φιλοσοφικό της υπόβαθρο και την προσωπική της καλλιτεχνική γλώσσα, ενώ παράλληλα προσέγγισε με μεγάλο σεβασμό τον ιαπωνικό πολιτισμό και την πνευματική του παράδοση.»

Αυτή η δυνατότητα συνάντησης διαφορετικών πολιτισμικών κόσμων ήταν και ένας από τους λόγους για τους οποίους η Luchina πρότεινε τη Σακκά για το residency:

«Πρότεινα τη Μυρτώ γιατί αισθάνθηκα ότι η καλλιτεχνική της πρακτική μπορούσε να αναπτύξει έναν ισχυρό διάλογο με την Ιαπωνία. Το έργο της αφορά τη μνήμη, τα σύμβολα, τη γενεαλογία και τις αόρατες δομές που διαμορφώνουν την ανθρώπινη εμπειρία.»

Για την Luchina, η έννοια της «Invisible Architecture» αφορά ακριβώς αυτές τις αθέατες δομές: τη μνήμη, την ιστορία, την οικογένεια, την παράδοση, τις σχέσεις, την πολιτισμική κληρονομιά και τη συναισθηματική ατμόσφαιρα ενός τόπου.

«Στους πίνακες της Μυρτώς, αυτή η αόρατη αρχιτεκτονική γίνεται ορατή μέσα από το χρώμα, το σύμβολο και τη μορφή. Το έργο της δίνει σχήμα σε αυτό που συνήθως παραμένει σιωπηλό ή κρυμμένο, στα στρώματα μνήμης και νοήματος που υπάρχουν ανάμεσα στους ανθρώπους, τους πολιτισμούς και τους τόπους.

Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν ότι το έργο της δεν “χρησιμοποίησε” απλώς τα ιαπωνικά σύμβολα. Μπήκε σε διάλογο μαζί τους. Μέσα από την ελληνική της καταγωγή και τη δική της καλλιτεχνική πρακτική δημιούργησε ένα σημείο συνάντησης μεταξύ πολιτισμών.»

«Η ουσιαστικότερη πολιτισμική ανταλλαγή συμβαίνει όταν ένας καλλιτέχνης είναι ανοιχτός στη μάθηση, χωρίς να χάνει τη δική του φωνή. Η Μυρτώ έφερε μαζί της την ελληνική πολιτισμική της καταγωγή, τη μυθολογία, το φιλοσοφικό της υπόβαθρο και την προσωπική της καλλιτεχνική γλώσσα, ενώ παράλληλα προσέγγισε με μεγάλο σεβασμό τον ιαπωνικό πολιτισμό και την πνευματική του παράδοση.»

Μια συνάντηση δύο πολιτισμικών παραδόσεων

Ο Koji Yamanaka, αρχιτέκτονας, ερευνητής και ιδρυτής του GENETO Art Foundation, μίλησε στο Days of Art in Greece για την ιδιαίτερη σχέση του με το Enryaku-ji και τη δυνατότητα συνάντησης ενός ιστορικού τόπου του ιαπωνικού Βουδισμού με τη σύγχρονη τέχνη.

Όπως εξηγεί, το Enryaku-ji αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες του ιαπωνικού Βουδισμού, με ιστορία μεγαλύτερη των 1.200 ετών. Μέσα από τη γνωριμία και τη συνεργασία του με τον Αιδεσιμότατο Gyokai Imadegawa, ανώτερο μοναχό του Enryaku-ji και Πρόεδρο του GENETO Art Foundation, ξεκίνησε ένας διάλογος γύρω από τη δημιουργία μιας σύνδεσης ανάμεσα στο Enryaku-ji και τη σύγχρονη τέχνη.

Για τον Yamanaka, μια τέτοια συνάντηση δεν βρίσκεται σε αντίθεση με την ιστορία του τόπου. Αντίθετα, συνδέεται με τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε πολιτισμικά το Κιότο:

«Η κουλτούρα του Κιότο αναπτύχθηκε μέσα από ανταλλαγές με πολιτισμούς που έφτασαν από την ασιατική ήπειρο. Υπό αυτή την έννοια, το Κιότο και το Enryaku-ji δεν υπήρξαν ποτέ απομονωμένα· εξελίχθηκαν μέσα από συναντήσεις, μεταδόσεις και μετασχηματισμούς.

Για αυτό πιστεύω ότι η πρόσκληση διεθνών καλλιτεχνών να έρθουν σε επαφή με τον ιαπωνικό πολιτισμό και να δημιουργήσουν νέα έργα εδώ δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Αντίθετα, είναι ιστορικά φυσικό και ουσιαστικό. Συνεχίζει μια μακρά πολιτισμική κίνηση μέσα από την οποία το Κιότο αφομοίωσε, μετασχημάτισε και μετέδωσε νέες αξίες.»

Στην Architecture of Memory, ο Yamanaka διέκρινε μια ιδιαίτερη δυνατότητα συνάντησης της ιαπωνικής πνευματικής παράδοσης με την ελληνική μυθολογική και φιλοσοφική κληρονομιά.

«Η Μυρτώ προσέγγισε τον ιαπωνικό Βουδισμό και το Shinto με ανοιχτή και ειλικρινή στάση. Προσπάθησε να κατανοήσει τον πολιτισμό όχι μόνο ως οπτικό υλικό, αλλά ως κάτι που συνδέεται με την πίστη, την ιστορία και την καθημερινή ζωή.

Πιστεύω ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους αυτή η ανταλλαγή λειτούργησε τόσο φυσικά είναι ότι και ο ελληνικός πολιτισμός διαθέτει ένα ισχυρό μυθολογικό υπόβαθρο. Υπήρξε ένα κοινό σημείο κατανόησης μέσα από την ιδέα του θείου, παρότι οι μορφές της πνευματικότητας είναι διαφορετικές.»

Για τον Yamanaka, η σημασία του residency δεν βρίσκεται στην απλή μεταφορά ιαπωνικών μοτίβων στη δουλειά μιας καλλιτέχνιδας από μια διαφορετική πολιτισμική παράδοση, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτά μπόρεσαν να συναντήσουν τη δική της καταγωγή και εικαστική γλώσσα:

«Αυτό που έκανε το residency ουσιαστικό δεν ήταν απλώς ότι μια ξένη καλλιτέχνιδα χρησιμοποίησε ιαπωνικά μοτίβα. Ήταν ότι τα προσέγγισε με σεβασμό και επέτρεψε στο δικό της πολιτισμικό υπόβαθρο να συναντήσει την ιαπωνική πνευματικότητα μέσα από τη σύγχρονη τέχνη.

Υπό αυτή την έννοια, η έκθεσή της αποτέλεσε ένα σημαντικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η πολιτισμική κληρονομιά μπορεί να εξακολουθεί να είναι ζωντανή στο παρόν. Έδειξε ότι η παράδοση δεν είναι μόνο κάτι που πρέπει να διαφυλάσσεται, αλλά και κάτι που μπορεί να εμπνέει νέες μορφές έκφρασης, όταν προσεγγίζεται με ειλικρίνεια και σεβασμό.»

Enryaku-ji: 1.200 χρόνια ιστορίας και συνέχειας

Ο Αιδεσιμότατος Gyokai Imadegawa, ανώτερος μοναχός του Hieizan Enryaku-ji και Πρόεδρος του GENETO Art Foundation, μίλησε στο Days of Art in Greece για την ιστορία του Enryaku-ji, τη δική του πορεία στον Βουδισμό και τις εντυπώσεις του από την έκθεση Architecture of Memory της Μυρτώς Σακκά.

Όπως εξηγεί, το Enryaku-ji, στο όρος Hiei της πόλης Otsu, στην επαρχία Shiga, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους ιερούς τόπους του ιαπωνικού Βουδισμού. Ολόκληρη η περιοχή του όρους Hiei θεωρείται μέρος της επικράτειας του ναού, ενώ το βουνό αναφέρεται συχνά ως «μητέρα του ιαπωνικού Βουδισμού».

Το Enryaku-ji είναι ο κεντρικός ναός της σχολής Tendai και ιδρύθηκε το 788 από τον Saichō, γνωστό και ως Dengyō Daishi. Στη διάρκεια της μακράς ιστορίας του λειτούργησε ως ένα ευρύ κέντρο βουδιστικής εκπαίδευσης. Πολλοί από τους ιδρυτές σημαντικών βουδιστικών σχολών της Ιαπωνίας, μεταξύ των οποίων οι Hōnen, Eisai, Shinran, Dōgen και Nichiren, σπούδασαν εκεί σε νεαρή ηλικία πριν ιδρύσουν τις δικές τους παραδόσεις. Για τον λόγο αυτό, το Enryaku-ji θεωρείται μία από τις σημαντικές πηγές του ιαπωνικού Βουδισμού.

Το Enryaku-ji αποτελεί επίσης Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ως μέρος των «Ιστορικών Μνημείων του Αρχαίου Κιότο», στα οποία εντάχθηκε το 1994. Περιβάλλεται από πλούσια φύση και αποτελείται από τρεις κύριες περιοχές: Todo, Saito και Yokawa. Στην καρδιά του βρίσκεται το Konpon Chūdō, όπου διατηρείται η «Inextinguishable Dharma Light», η άσβεστη φλόγα που άναψε για πρώτη φορά ο Saichō και προστατεύεται συνεχώς για περισσότερα από 1.200 χρόνια.

Αναφερόμενος στη δική του πορεία, ο Imadegawa εξηγεί ότι χειροτονήθηκε και έλαβε τις βουδιστικές εντολές το 1977. Το 1988 ολοκλήρωσε την εκπαίδευση Shido Kegyo και, από το 1990, ακολούθησε την τριετή εκπαίδευση Komoriyama στο όρος Hiei, κατά τη διάρκεια της οποίας ασκήθηκε, μεταξύ άλλων, στο One-Hundred-Day Kaihogyo και στο Jozan Zanmai.

Το 1993 ολοκλήρωσε την εκπαίδευση Komoriyama και ανέλαβε καθήκοντα Head Priest του Nanrakubo στο Enryaku-ji. Από το 2003 υπηρέτησε για τρία χρόνια στο Yokawa Ganzan Daishi-do. Από το 2016 υπηρέτησε τέσσερις θητείες ως Executive Officer του Enryaku-ji, μεταξύ άλλων ως Deputy Executive και Head of the Worship Department. Από τον Μάιο του 2024 υπηρετεί ως Executive Officer, Deputy Executive και Head of the Religious Education Department.

«Η έκθεση της Μυρτώς Σακκά, μιας σύγχρονης καλλιτέχνιδας από την Ελλάδα, στο Enryaku-ji του όρους Hiei, έναν ιερό τόπο με περισσότερα από 1.200 χρόνια ιστορίας και πίστης, υπήρξε για μένα μια βαθιά συγκινητική και αξέχαστη εμπειρία.»

Για τη σχέση του με την παράδοση και τον τρόπο με τον οποίο αυτή μπορεί να μεταδίδεται στο παρόν, αναφέρει:

«Η βασική μου προσέγγιση έχει τις ρίζες της στις διδασκαλίες του Βουδισμού: δεν πρέπει μόνο να διαφυλάσσουμε τις πολύτιμες παραδόσεις και διδασκαλίες, αλλά και να τις μετασχηματίζουμε σε μορφές που μπορούν πραγματικά να φτάσουν στους ανθρώπους που ζουν στη σημερινή εποχή.

Στις δραστηριότητές μας δίνουμε μεγάλη σημασία στη “δημιουργία συνδέσεων” μέσα από τον Βουδισμό. Διευρύνοντας την πρόσβαση στον Βουδισμό και την παραδοσιακή κουλτούρα, που ορισμένες φορές θεωρούνται δύσκολα ή απόμακρα, ελπίζουμε να δημιουργούμε ευκαιρίες ώστε οι νεότερες γενιές και πολλοί άλλοι άνθρωποι να μπορούν να συναντήσουν τη βαθύτερη αξία τους.

Αν έπρεπε να το περιγράψω με μία φράση, θα έλεγα ότι το έργο μου είναι να διασφαλίσω ότι το “ευγενές φως” που κληρονομήσαμε από το παρελθόν δεν θα σβήσει ποτέ, αλλά θα ανανεώνεται με έναν σύγχρονο τρόπο και θα μεταδίδεται σε πολλούς ανθρώπους στο μέλλον.»

Αναφερόμενος στην έκθεση της Μυρτώς Σακκά, ο Imadegawa περιγράφει την εμπειρία ως βαθιά συγκινητική και αξιομνημόνευτη:

«Η έκθεση της Μυρτώς Σακκά, μιας σύγχρονης καλλιτέχνιδας από την Ελλάδα, στο Enryaku-ji του όρους Hiei, έναν ιερό τόπο με περισσότερα από 1.200 χρόνια ιστορίας και πίστης, υπήρξε για μένα μια βαθιά συγκινητική και αξέχαστη εμπειρία.

Από τη μία πλευρά βρίσκεται η Ελλάδα, με τις ρίζες της στη δυτική φιλοσοφία και τη μυθολογία. Από την άλλη, το όρος Hiei, ένα από τα μεγάλα πνευματικά κέντρα του ιαπωνικού Βουδισμού. Με την πρώτη ματιά, μπορεί να μοιάζουν σαν δύο μακρινοί πνευματικοί κόσμοι. Ωστόσο, μέσα από τα έργα της Μυρτώς, συντονίστηκαν μεταξύ τους με έναν απροσδόκητα φυσικό και όμορφο τρόπο.

Η έκθεσή της μας επέτρεψε να αισθανθούμε ότι διαφορετικοί πολιτισμοί, πεποιθήσεις και πνευματικές παραδόσεις μπορούν να συναντηθούν μέσα από την τέχνη. Αποτέλεσε μια ουσιαστική ευκαιρία να συνδεθεί η ιστορία του Enryaku-ji με τη σύγχρονη καλλιτεχνική έκφραση και να μοιραστεί αυτός ο διάλογος με ανθρώπους πέρα από την Ιαπωνία.»

Η ζωγραφική ως διαδικασία ανακάλυψης

Μιλώντας για τη δημιουργική διαδικασία της Σακκά, ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Kastela Art Center Residency Program, Αλέξανδρος Ι. Στάνας, τη χαρακτηρίζει «επίπονη»: μια διαδικασία αγωνίας και αναζήτησης, κατά την οποία ορισμένοι πίνακες μπορούν να προκύψουν σχεδόν «με μία πνοή», ενώ άλλοι απαιτούν μια πολύ πιο κοπιώδη διαδρομή.

Η καλλιτέχνιδα περιγράφει την τέχνη ως ένα ανεξάντλητο «δώρο», που αποκαλύπτεται όσο βαθύτερα καταδύεται κανείς στα στρώματα του ψυχισμού, εκεί όπου η ατομική εμπειρία συναντά το συλλογικό ασυνείδητο.

Καθοριστική για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τη ζωγραφική είναι και η εκπαίδευσή της στη Συστημική Αναπαράσταση, μια προσέγγιση που εξετάζει το άτομο ως μέρος ευρύτερων συστημάτων και διερευνά τις σχέσεις, τις δυναμικές και τα μοτίβα που αναπτύσσονται μέσα σε αυτά. Για τη Σακκά, οι δύο πρακτικές δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητους κόσμους. Ο τρόπος παρατήρησης που έχει καλλιεργήσει μέσα από τη Συστημική Αναπαράσταση έχει επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει έναν τόπο, ένα ιστορικό γεγονός ή μια συλλογική εμπειρία μέσα από τη ζωγραφική.

Στη ζωγραφική της Σακκά, μορφές που παραπέμπουν σε αρχαίους ελληνικούς αμφορείς, αρχαϊκούς κούρους και μινωικά σύμβολα συνυπάρχουν με αναφορές στις προϊστορικές ιαπωνικές μορφές dogū και στα οικογενειακά kamon.

Όταν εργάζεται πάνω σε έναν συγκεκριμένο τόπο, δεν ξεκινά απαραίτητα από μια προκαθορισμένη εικόνα ή από μια ήδη διαμορφωμένη αφήγηση. Συνδέεται με τον τόπο και όσα αυτός φέρει, τη μνήμη, την ιστορία και τις ανθρώπινες εμπειρίες που έχουν εγγραφεί σε αυτόν, και παρατηρεί ποιες εικόνες, μορφές και σχέσεις αναδύονται. Με αυτή την έννοια, η ζωγραφική της ακολουθεί μια διαδικασία συγγενή με τη Συστημική Αναπαράσταση: πρώτα παρατηρεί αυτό που εμφανίζεται και στη συνέχεια αναζητά τις σχέσεις και τα νοήματα που μπορεί να εμπεριέχει.

Η έρευνα έρχεται πολλές φορές σε δεύτερο χρόνο. Ιστορικές, μυθολογικές, αρχαιολογικές ή συμβολικές αναφορές μπορεί να εμφανιστούν εκ των υστέρων, δημιουργώντας σχέσεις με μορφές που είχαν ήδη προκύψει στο έργο χωρίς να έχουν σχεδιαστεί συνειδητά εξαρχής. Όσα αναδύονται μέσα από αυτή τη διαδικασία ενσωματώνονται στη συνέχεια στην εικαστική έρευνα και διευρύνουν την ανάγνωση του έργου.

Σημαντικό ρόλο έχουν και τα όνειρα. Εικόνες, σχήματα ή ακόμη και κινήσεις του πινέλου εμφανίζονται κάποιες φορές στον ύπνο της και επανέρχονται στη ζωγραφική μετά το ξύπνημα. Η ζωγραφική λειτουργεί για εκείνη ως μια κατάσταση βαθιάς συγκέντρωσης, μέσα στην οποία εικόνες και νοήματα μπορούν να αναδυθούν πριν ακόμη αποκτήσουν συνειδητή ερμηνεία.

Κατά τις συνομιλίες της με τους μοναχούς του Enryaku-ji προέκυψαν ενδιαφέρουσες αντιστοιχίες ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο η ίδια διερευνά την επανάληψη, τη μνήμη και τα διαγενεακά μοτίβα και σε βουδιστικές έννοιες όπως το κάρμα και η samsara.

Ένα οδοιπορικό στη συλλογική μνήμη της Ιαπωνίας

Πριν και κατά τη διάρκεια της παραμονής της στο Κιότο, η Σακκά πραγματοποίησε ένα ερευνητικό οδοιπορικό στην Ιαπωνία, επισκεπτόμενη, μεταξύ άλλων, τη Φουκουσίμα, τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, τόπους όπου το ιστορικό τραύμα εξακολουθεί να εγγράφεται έντονα στη συλλογική μνήμη.

Η αρχική της έρευνα στράφηκε σε αυτά τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και στον τρόπο με τον οποίο το τραύμα ενός τόπου μεταφέρεται μέσα στον χρόνο. Στην πορεία, όμως, το ενδιαφέρον της άρχισε να μετατοπίζεται. Στην καθημερινότητα του Κιότο, η μνήμη εμφανίστηκε μπροστά της με έναν διαφορετικό τρόπο: όχι μόνο μέσα από τα ίχνη μιας ιστορικής καταστροφής, αλλά μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες μορφές που εξακολουθούν να συνδέουν το παρόν με το παρελθόν.

Η πολιτισμική γέφυρα που δημιουργήθηκε στην Ιαπωνία αποτελεί την αφετηρία μιας σχέσης που επιθυμεί να συνεχίσει και προς την αντίθετη κατεύθυνση: μέσα από τη φιλοξενία Ιαπώνων συνεργατών και καλλιτεχνών στην Ελλάδα και τη δημιουργία νέων τόπων συνάντησης ανάμεσα στις δύο πολιτισμικές παραδόσεις.

Ανάμεσά τους ήταν τα kamon, τα παραδοσιακά οικογενειακά εμβλήματα που συναντούσε σε ναούς, σπίτια και υφάσματα. Η επαναλαμβανόμενη παρουσία τους έστρεψε την έρευνά της προς τη γενεαλογία, την καταγωγή και την πολιτισμική συνέχεια. Έτσι, η Architecture of Memory άρχισε να διαμορφώνεται όχι μόνο γύρω από τη μνήμη του τραύματος, αλλά και γύρω από τους τρόπους με τους οποίους η μνήμη επιβιώνει, μεταδίδεται και μετασχηματίζεται από γενιά σε γενιά.

Αυτή η μετατόπιση, από το τραύμα προς τη συνέχεια, από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα προς τα διακριτικά ίχνη της μνήμης στην καθημερινή ζωή, έγινε ένας από τους βασικούς άξονες της Architecture of Memory.

Από τη Μνημοσύνη στα kamon

Η ιαπωνική εμπειρία συναντά στα έργα της Σακκά τη δική της ελληνική πολιτισμική καταγωγή.

Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, η μνήμη προσωποποιείται από τη Μνημοσύνη, μητέρα των Μουσών, μια γενεαλογία που τοποθετεί τη μνήμη στην ίδια την απαρχή της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Στη ζωγραφική της Σακκά, μορφές που παραπέμπουν σε αρχαίους ελληνικούς αμφορείς, αρχαϊκούς κούρους και μινωικά σύμβολα συνυπάρχουν με αναφορές στις προϊστορικές ιαπωνικές μορφές dogū και στα οικογενειακά kamon.

Οι αντιστοιχίες αυτές δεν επιχειρούν να εξισώσουν δύο διαφορετικούς πολιτισμούς. Δημιουργούν έναν χώρο συνάντησης, μέσα στον οποίο διαφορετικές παραδόσεις μπορούν να συνομιλήσουν γύρω από κοινά ανθρώπινα ερωτήματα: τη μνήμη, την καταγωγή, τη συνέχεια, την απώλεια και τη σχέση μας με ό,τι κληρονομούμε.

Μέσα από αυτή τη συνάντηση αναδύεται ένας διάλογος ανάμεσα στη μυθική αντίληψη της μνήμης στον ελληνικό κόσμο και τη στοχαστική παράδοση του ιαπωνικού Βουδισμού, χωρίς η μία πολιτισμική γλώσσα να απορροφά την άλλη.

Όταν ο θεατής εισέρχεται στο έργο

Η έρευνα της Σακκά γύρω από τις αόρατες δομές της μνήμης επεκτείνεται και στη συμμετοχική διάσταση της πρακτικής της, όπου η σύγχρονη τέχνη συναντά τη Συστημική Αναπαράσταση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το The Spiral, ένα συμμετοχικό εικαστικό έργο στο οποίο ο θεατής παύει να βρίσκεται απλώς απέναντι από την εικόνα και καλείται να εισέλθει στον χώρο του έργου.

Οι συμμετέχοντες κινούνται μέσα σε μια εικαστική δομή από κύκλους, χρώματα, σύμβολα και εικόνες που προέρχονται από το ζωγραφικό σύμπαν της καλλιτέχνιδας. Η ζωγραφική μετατρέπεται έτσι σε χώρο συμμετοχής και ενσώματης εμπειρίας, όπου η κίνηση, η παρουσία και οι σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στους ανθρώπους ενεργοποιούν διαφορετικές αναγνώσεις γύρω από τη μνήμη, τη γενεαλογία και την ατομική και συλλογική εμπειρία.

Το έργο αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης έρευνας της Σακκά γύρω από τη δυνατότητα της ζωγραφικής να υπερβεί τα όρια της εικόνας και να εξελιχθεί σε έναν χώρο στον οποίο ο άνθρωπος δεν παρατηρεί απλώς το έργο, αλλά το βιώνει μέσα από την παρουσία και την κίνησή του.

Η γέφυρα επιστρέφει στην Ελλάδα

Για τη Μυρτώ Σακκά, η Architecture of Memory δεν ολοκληρώνεται με την έκθεση στο όρος Hiei.

Η πολιτισμική γέφυρα που δημιουργήθηκε στην Ιαπωνία αποτελεί την αφετηρία μιας σχέσης που επιθυμεί να συνεχίσει και προς την αντίθετη κατεύθυνση: μέσα από τη φιλοξενία Ιαπώνων συνεργατών και καλλιτεχνών στην Ελλάδα και τη δημιουργία νέων τόπων συνάντησης ανάμεσα στις δύο πολιτισμικές παραδόσεις.

Βιογραφικό

Η Μυρτώ Σακκά είναι εικαστικός και facilitator Συστημικής Αναπαράστασης και ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Η πρακτική της διερευνά τη σχέση ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική εμπειρία μέσα από τη ζωγραφική, τη μυθολογία, τη γενεαλογία και μια προσωπική γλώσσα συμβόλων. Ιδιαίτερο άξονα της έρευνάς της αποτελεί ο διάλογος ανάμεσα στην τέχνη και τη Συστημική Αναπαράσταση, καθώς και η ανάπτυξη συμμετοχικών έργων στα οποία η ζωγραφική μετατρέπεται σε χώρο ανθρώπινης παρουσίας και βιωμένης εμπειρίας.

Έχει παρακολουθήσει μαθήματα και εργαστήρια ζωγραφικής, πειραματιζόμενη με διαφορετικές τεχνικές και μέσα. Είναι απόφοιτη Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στο Μάρκετινγκ και την Επικοινωνία με Νέες Τεχνολογίες από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει επίσης δίπλωμα Σχεδίου Μόδας. Πραγματοποίησε σπουδές Life and Business Coaching στο Athens Institute of Coaching και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκε στη Συστημική Αναπαράσταση στις Βρυξέλλες, στο European Institute for Systemic Education and Coaching.

Επιλεγμένες εκθέσεις

– Φεβρουάριος 2025: Ομαδική έκθεση Light and Shadow: Playful Reflections in Contemporary Art, The Holy Art Gallery, Αθήνα.

– Ιούνιος 2025: Ατομική παρουσίαση Portal of Consciousness, Back to Athens 2025 International Art Meeting.

– Αύγουστος 2025: Ομαδική έκθεση Hopeless Romantic / Φρούδες Ελπίδες, Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας, στο πλαίσιο του 13ου Πανθεσσαλικού Φεστιβάλ Ποίησης.

– Μάρτιος 2026: Architecture of Memory, Hieizan Enryaku-ji, όρος Hiei, Ιαπωνία, στο πλαίσιο του GENETO Art Foundation Artist-in-Residence Program.

– Αύγουστος–Σεπτέμβριος 2026: Συμμετοχή στην έκθεση Καρτ ποστάλ από τα έγκατα του κάμπου / Postcards from Beneath: Thessaly, Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας, στο πλαίσιο του 14ου Πανθεσσαλικού Φεστιβάλ Ποίησης, με το έργο Ηλαίος.

Artist Residencies

– Μάιος–Δεκέμβριος 2025: Kastela Art Center Residency Program, Πειραιάς.

– Ιανουάριος–Μάρτιος 2026: GENETO Art Foundation Artist-in-Residence Program, Κιότο, Ιαπωνία.