Γράφει ο Πάνος Λιάκος

Φιλόλογος-Μεταφραστής-Ιστορικός του Κινηματογράφου

Η διαρκής ανάγκη του δυτικού πολιτισμού να επιστρέφει στην «Οδύσσεια» καταδεικνύει αφενός την πρώτης τάξεως θέση της εντός του λογοτεχνικού κανόνα, αλλά και εκείνους τους αείζωους νοηματικούς άξονες και ερωτήματά της πάνω στα οποία όλοι κατά καιρούς στοχαζόμαστε: τι είναι «νόστος»; Γιατί μας γοητεύει το επικίνδυνο της «περιπέτειας»; Υπάρχει, τελικά, κάποιος να μας περιμένει πίσω στο σπίτι;

Οι περιπέτειες του Οδυσσέα συναρπάζουν την ανθρωπότητα από την εποχή του Ομήρου, με τους αοιδούς να δίνουν τον ρυθμό «χτυπώντας» το ραβδί τους στα συμπόσια και τις μαζώξεις, μέχρι την αναγεννησιακή ζωγραφική, τη νεοελληνική ποίηση (Κ.Π.Καβάφης) και την επανεκκίνηση της λογοτεχνίας με το μοντερνισμό του Τζέιμς Τζόϋς («Οδυσσέας»).

Πιο πρόσφατα, οι αγγλικές μεταφράσεις της «Οδύσσειας» εκτοξεύτηκαν στην κορυφή των πιο ευπώλητων βιβλίων σε ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο, με αφορμή την κυκλοφορία του κινηματογραφικού οράματος του Κρίστοφερ Νόλαν πάνω στο ομηρικό έπος. O Βρετανός δημιουργός κατάφερε το σεναριακά ακατόρθωτο: να παραμείνει πιστός στην τριμερή δομή της «Οδύσσειας» (Τηλεμάχεια-Απόλογοι του Αλκινόου-Μνηστηροφονία) αποδίδοντας μαεστρικά τα επεισόδια του Κύκλωπα και των Λαιστρυγόνων ενώ παράλληλα επιχείρησε να εισδύσει στην ψυχολογία αυτού του τόσο πολυσύνθετου-και άρα πάντοτε μοντέρνου-ήρωα.

Στιγμιότυπο από την πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους.

Η συγκριτική γραμματολογία έχει εστιάσει πολλές φορές σε «υπόγειες διαδρομές» που συνδέουν καθοριστικά κείμενα της ανθρωπότητας ως συγκοινωνούντα δοχεία. Εάν η «Οδύσσεια» είναι η πιο παλαιά επική αφήγηση στην οποία σύμφωνα με έρευνες του BBC αναφερόμαστε ξανά και ξανά, τότε το πολύ αρχαιότερο «Έπος του Γκιλγκαμές», από την περιοχή της Βαβυλωνίας, αποτελεί για τους φιλολόγους το αρχαιότερο σωζόμενο λογοτεχνικό έργο. Βγαλμένο από τα σπλάχνα της Μεσοποταμίας, το επικό αυτό ποίημα αρθρώθηκε στην Ακκαδική γλώσσα και η τελική του μορφή-σε 12 άσματα- εικάζεται ότι διαμορφώθηκε μέσα από μια προφορική παράδοση.

Ωστόσο, οι ομοιότητες μεταξύ «Οδύσσειας» και «Έπους του Γκιλγκαμές» φαίνεται πως δεν σταματούν εδώ. Ο κλασικός φιλόλογος Martin Litchfield West, στο έργο του «The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth» (1997) φέρνει στο προσκήνιο το αξίωμα του «βασιλέα» που φέρουν οι δύο πρωταγωνιστές των επών, και τα ταξίδια τους που τους οδηγούν μέχρι το τέλος του κόσμου. Σε μία σημαντική διαφοροποίηση των δύο ηρώων, ο μεν Σουμέριος βασιλιάς επιδιώκει να κατακτήσει την αθανασία, με τον ήρωα από την εποχή του Χαλκού να προσπαθεί να επιστρέψει στην πατρίδα του, την Ιθάκη, μετά την άλωση της Τροίας.

Πιθανή απεικόνιση του Γκιλγκαμές Public Domain, Jastrow (2006), https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=866865

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η σύγκλιση των δύο επών στο επεισόδιο της καθόδου προς τον κόσμο των νεκρών. Στην «Οδύσσεια», ο γιος του Λαέρτη δεν πορεύεται αυτόβουλα προς το υπερφυσικό, αλλά ακολουθεί τις οδηγίες της Κίρκης, μιας μάγισσας τοποθετημένης στην εσχατιά του κόσμου και συνδεδεμένης με ηλιακές και συμβολικές αναφορές (ως γέννημα του θεού Ήλιου). Αντίστοιχα, στο «Έπος του Γκιλγκαμές», ο ήρωας δέχεται καθοδήγηση από τη θεά Σιντούρι για να προσεγγίσει τη χώρα των νεκρών, περνώντας μέσα από μια υπόγεια δίοδο κάτω από το βουνό Μάσου, το οποίο σχετίζεται επίσης με την ανατολή του ήλιου. Η ομοιότητα δεν αφορά μόνο τη γεωγραφία του μύθου, αλλά τον ίδιο τον αφηγηματικό μηχανισμό: ο ήρωας χρειάζεται μια υπερβατική γυναικεία παρουσία ως «γέφυρα» για να περάσει από τον κόσμο των ζωντανών σε εκείνον της γνώσης, της δοκιμασίας και, τελικά, της συνάντησης με τα όρια της ειμαρμένης.

Ορισμένοι μελετητές έχουν προτείνει ότι τέτοια μοτίβα ίσως μαρτυρούν όχι απλώς παράλληλες αφηγηματικές λύσεις, αλλά και πιθανές επιδράσεις της μεσοποταμιακής επικής παράδοσης στην ομηρική ποίηση. Άλλοι, ωστόσο, είναι πιο επιφυλακτικοί και προτιμούν να μιλούν για κοινά αρχέτυπα και διαπολιτισμικά σχήματα που επανεμφανίζονται σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Σε κάθε περίπτωση, η σύγκριση των δύο έργων αναδεικνύει την ακατάλυτη δύναμη των μεγάλων μύθων να συνομιλούν μεταξύ τους, ακόμη κι όταν τους χωρίζουν αιώνες, γλώσσες και… αυτοκρατορίες.

Enkidu, ο σύντροφος στις περιπέτειες του Γκιλγκαμές Wikimedia Commons: Author Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg)

«Οδύσσεια» και «Έπος του Γκιλγκαμές» έχουν, τελικά, από κοινού κερδίσει εκείνη την «ομορφονιά» (όπως θα την χαρακτήριζε και ο Νίκος Γκάτσος) που λίγοι έχουν καταφέρει να ακροκοιτάξουν καν με το βλέμμα τους τη μορφή της: την αθανασία!

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

West, Martin L. (1997). The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth. Clarendon Press.

Anderson, Graham (2000). Fairytale in the Ancient World. Routledge.

Κωνσταντινόπουλος, Βασίλειος-Λ. (2026). «Επίκαιρο Σημείωμα. Οδύσσεια: Από τη μυθολογία στη σημειολογία». Δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός».  https://lsparnas.gr/epikairo-simeioma-odysseia-apo-ti-mythologia-sti-simeiologia/