Γράφει η Βένια Παστάκα

Ιστορικός Τέχνης

Έχουν περάσει 31 χρόνια από το 1995, την χρονιά που παρουσιάστηκε στο παλιό κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης η συλλογή του Γεώργιου Κωστάκη (1913 – 1990) με κορυφαία έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση. Η έκθεση εκείνη αποτέλεσε την αρχή για να αποκτηθεί ένα μεγάλο τμήμα της συλλογής από το ελληνικό κράτος ενώ οδήγησε και στο να δημιουργηθούν δύο σημαντικά μουσεία, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, που στεγάζει και τα έργα, και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Αθήνας. 

Τρεις δεκαετίες αργότερα, στο νέο – πλέον – κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης και σε επιμέλεια της διευθύντριας αυτής, Συραγώς Τσιάρα και της διευθύντριας του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης Θεσσαλονίκης, Μαρίας Τσαντσάνογλου, επιλεγμένα έργα της συλλογής Κωστάκη παρουσιάζονται υπό μια νέα προσέγγιση που επιχειρεί να αναδείξει τη δυναμική της ρωσικής πρωτοπορίας και τη διαρκή της επικαιρότητα, συνδέοντάς την με ζητήματα που απασχολούν και τον σημερινό άνθρωπο. Η έκθεση Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος, εγκαινιάζεται στις 15 Απριλίου και θα έχει διάρκεια μέχρι τις 27 Σεπτεμβρίου 2026. 

Άποψη της έκθεσης

Η έκθεση αναπτύσσεται μέσα και γύρω από ένα περίπτερο που θυμίζει εκείνα των διεθνών εκθέσεων, δημιουργώντας μια ιδιαίτερη χωρική εμπειρία. Η διαδρομή του επισκέπτη δεν είναι γραμμική, αλλά τον οδηγεί σε μια συνεχή εναλλαγή ανάμεσα σε ανοιχτούς και κλειστούς χώρους, ενισχύοντας την αίσθηση της ανακάλυψης. Στο εσωτερικό του περιπτέρου οργανώνονται επιμέρους «δωμάτια», όπου αναπτύσσονται οι βασικές θεματικές ενότητες: Πόλη, Φύση, Άνθρωπος και Σύμπαν.

Η ενότητα της Πόλης αποτυπώνει τη μετάβαση σε έναν εκσυγχρονισμένο τρόπο ζωής, όπου η τεχνολογία και η βιομηχανία μετασχηματίζουν ριζικά την καθημερινότητα. Οι καλλιτέχνες αναζητούν νέες μορφές έκφρασης που ανταποκρίνονται σε αυτή την αλλαγή, δίνοντας έμφαση στη γεωμετρία, τη λειτουργικότητα και την απλότητα. Η τέχνη συνδέεται με την αρχιτεκτονική, τον σχεδιασμό και τη μαζική παραγωγή, προτείνοντας έναν νέο ρόλο για τον καλλιτέχνη μέσα στην κοινωνία. 

Στην ενότητα της Φύσης, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται προς τον οργανικό κόσμο. Εδώ, ξεκινώντας από τα παλαιότερα και παραστατικά έργα της συλλογής (όπως τα πρώιμα έργα των Malevich και Popova) οδηγούμαστε στις νέες πειραματικές προσεγγίσεις πάνω στις μορφές, την κίνηση και τις μεταβολές του φυσικού περιβάλλοντος. Η φύση δεν παρουσιάζεται απλώς ως θέμα, αλλά ως δυναμικό σύστημα στο οποίο ο άνθρωπος εντάσσεται και με το οποίο αλληλοεπιδρά. 

Στην ενότητα του Σύμπαντος, η τέχνη αποκτά μια έντονα αφηρημένη και φιλοσοφική διάσταση. Οι δημιουργοί στρέφονται προς το άγνωστο και το άπειρο, επιχειρώντας να υπερβούν τα όρια της ορατής πραγματικότητας. Μέσα από πειραματικές συνθέσεις, εκφράζεται η επιθυμία για εξερεύνηση και διεύρυνση της γνώσης, καθώς και η ανάγκη διαμόρφωσης νέων τρόπων κατανόησης του κόσμου. Ο Άνθρωπος αποτελεί τον συνδετικό κρίκο όλων των ενοτήτων. Είναι το ενεργό υποκείμενο που αλληλοεπιδρά μαζί τους. Στην ενότητα αυτή, ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως δημιουργός, ερευνητής και φορέας αλλαγής, που μέσα από την τέχνη επιδιώκει να επαναπροσδιορίσει τη θέση του στον κόσμο και να οραματιστεί ένα διαφορετικό μέλλον.

Άποψη της έκθεσης

Οι θεματικές ενότητες δεν περιορίζονται μόνο στο εσωτερικό του περιπτέρου, αλλά επεκτείνονται και στις εξωτερικές του πλευρές. Εκτός και γύρω από αυτό, παρουσιάζονται ταινίες του πειραματικού κινηματογράφου της εποχής, εμπλουτίζοντας την εμπειρία του επισκέπτη. Παράλληλα, γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην ιστορική έκθεση του 1995, μέσα από αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και οπτικοακουστικές προβολές, που αναδεικνύουν τη σημασία της για την ελληνική καλλιτεχνική πραγματικότητα. Η περιήγηση ολοκληρώνεται με ένα ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον ίδιο τον συλλέκτη, προσφέροντας μια πιο προσωπική ματιά στον άνθρωπο πίσω από τη συλλογή και φωτίζοντας το πάθος και το όραμά του.

Τόσο η επιλογή των έργων όσο και ο τρόπος παρουσίασής τους δημιουργούν ένα πολυεπίπεδο περιβάλλον εμπειρίας, όπου ο επισκέπτης έρχεται σε επαφή με τη ρωσική πρωτοπορία και τη συνδέει με σύγχρονους προβληματισμούς. Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση μετατρέπεται σε μια ουσιαστικά βιωματική εμπειρία, η οποία σίγουρα δεν εξαντλείται σε μία μόνο επίσκεψη, αλλά αντίθετα καλλιεργεί την επιθυμία για επιστροφή, αποκαλύπτοντας κάθε φορά νέες πτυχές και αναγνώσεις των έργων.