Γράφει η Βένια Παστάκα

Ιστορικός Τέχνης

Η διεθνής έκθεση που είναι αφιερωμένη στην Jella Lepman εγκαινιάστηκε και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος και θα διαρκέσει μέχρι τις 19 Οκτωβρίου. Σε αυτήν, το κοινό έχει τη δυνατότητα να γνωρίσει μια σημαντική γυναίκα που είδε το παιδικό βιβλίο ως μέσο αλλαγής της ματιάς απέναντι στο διαφορετικό. Γεννημένη στη Στουτγάρδη το 1891, η Lepman ήταν δημοσιογράφος και συγγραφέας και είχε ήδη διαμορφώσει μια σημαντική επαγγελματική διαδρομή πριν ο πόλεμος αλλάξει τη ζωή της. Μετά τον θάνατο του συζύγου της, το 1922, ανέλαβε τη σύνταξη της εφημερίδας «Stuttgarter Neues Tagblatt», ενώ παράλληλα έγραφε για κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα.

Η άνοδος του ναζισμού, ανάγκασε την εβραϊκής καταγωγής Lepman να εγκαταλείψει μαζί με τα δύο της παιδιά τη Γερμανία. Στη διάρκεια του πολέμου βρέθηκε αρχικά στην Ιταλία και στη συνέχεια στην Αγγλία, όπου συνέχισε να εργάζεται ως δημοσιογράφος και συγγραφέας. Εκεί συνεργάστηκε, μεταξύ άλλων, με το BBC και την American Broadcasting Station in Europe, ενώ το 1943 εξέδωσε, με το ψευδώνυμο Katherine Thomas, ένα βιβλίο για τις γυναίκες στη ναζιστική Γερμανία. Με το τέλος του πολέμου, η Lepman επέστρεψε στη χώρα της όπου βρήκε μια κοινωνία διαλυμένη από τον πόλεμο, με εκατομμύρια ανθρώπους να έχουν χάσει τα σπίτια τους και, ανάμεσά τους, έναν τεράστιο αριθμό παιδιών που είχαν μείνει χωρίς οικογένεια ή ασφαλές περιβάλλον.

Για ένα διάστημα εργάστηκε για τον αμερικανικό στρατό ως σύμβουλος για τις πολιτιστικές και εκπαιδευτικές ανάγκες των γυναικών και των παιδιών στην αμερικανική ζώνη κατοχής. Εκεί ήρθε αντιμέτωπη και με ένα ζήτημα που την προβλημάτισε έντονα: τι είδους βιβλία θα διάβαζαν τα παιδιά της μεταπολεμικής Γερμανίας και, κυρίως, τι μπορούσε να τους προσφέρει η λογοτεχνία μετά από χρόνια πολέμου και ναζιστικής προπαγάνδας. Για τη Lepman, η απάντηση βρισκόταν στο να γνωρίσουν τα παιδιά στη Γερμανία βιβλία από άλλες χώρες. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα μιας μεγάλης διεθνούς έκθεσης παιδικού βιβλίου. Απευθύνθηκε σε περίπου είκοσι χώρες και ζήτησε να στείλουν βιβλία, με στόχο να δημιουργηθεί μια συλλογή που θα ταξίδευε στη μεταπολεμική Γερμανία.

Η πρώτη έκθεση πραγματοποιήθηκε στο Μόναχο, το καλοκαίρι του 1946, και συγκέντρωνε περίπου 4.000 βιβλία από διαφορετικές χώρες, ενώ τα παιδιά μπορούσαν να τα ξεφυλλίσουν και να τα διαβάσουν. Ταυτόχρονα, η Lepman ζήτησε από αυτά και δικές τους ζωγραφιές, θέλοντας να τους δώσει ενεργό ρόλο μέσα στην ίδια την έκθεση. Το εγχείρημα είχε μεγάλη απήχηση με χιλιάδες παιδιά να την επισκέπτονται. Στη συνέχεια, η έκθεση ταξίδεψε και σε άλλες γερμανικές πόλεις, όπως η Στουτγάρδη, η Φρανκφούρτη, το Βερολίνο και το Αμβούργο. Για τη Lepman, όμως, τα βιβλία δεν ήταν απλώς ένας τρόπος να γεμίσουν τα ράφια που είχαν αδειάσει από τον πόλεμο.

Ήταν ένας τρόπος να ξανασυναντηθούν οι άνθρωποι. Ένα παιδί μπορούσε μέσα από μια ιστορία, μια εικόνα ή έναν χαρακτήρα να γνωρίσει έναν κόσμο διαφορετικό από τον δικό του. Και αυτό, σε μια Ευρώπη που προσπαθούσε ακόμη να συνέλθει από τον πόλεμο, είχε ιδιαίτερη σημασία. Τα βιβλία μπορούσαν να λειτουργήσουν ως «αγγελιοφόροι της ειρήνης», δημιουργώντας γέφυρες ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Από τις εκθέσεις αυτές θα προέκυπτε λίγα χρόνια αργότερα και η Διεθνής Νεανική Βιβλιοθήκη του Μονάχου, που ιδρύθηκε το 1949 και αποτέλεσε έναν διεθνή χώρο συνάντησης γύρω από το παιδικό βιβλίο. Παράλληλα, η Lepman συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία της IBBY, της διεθνούς οργάνωσης που έχει ως στόχο την προώθηση της παιδικής λογοτεχνίας και σήμερα δραστηριοποιείται σε δεκάδες χώρες.

Η έκθεση στην Εθνική Βιβλιοθήκη παρουσιάζει την ιστορία της Lepman μέσα από έναν συνδυασμό εικόνας και αφήγησης. Είκοσι πρωτότυπα έργα εικονογράφων από την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Αργεντινή, την Κούβα, τη Φινλανδία, το Βέλγιο, τη Λετονία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Ρωσία και την Ταιβάν παρουσιάζουν διαφορετικές στιγμές από τη ζωή και τη δράση αυτής της σημαντικής γυναίκας. Έτσι, η ιστορία της παρουσιάζεται μέσα από τα έργα των εικονογράφων και γίνεται κάτι που μπορεί να προσεγγίσει κανείς όχι μόνο με τη γνώση, αλλά και με τη φαντασία κάνοντας αυτή να είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της έκθεσης.

Η Lepman πίστευε στη δύναμη των παιδικών βιβλίων σε μια εποχή κατά την οποία η Ευρώπη προσπαθούσε να συνέλθει από έναν πόλεμο. Σήμερα, αρκετές δεκαετίες αργότερα, η ίδια ιδέα παρουσιάζεται ξανά μέσα από μια έκθεση που απευθύνεται σε ένα κοινό το οποίο ζει σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό, αλλά όχι λιγότερο διχασμένο. Ο τίτλος της έκθεσης, «Ας ξεκινήσουμε από τα παιδιά», δεν είναι τυχαίος. Το κέντρο βάρους μετατοπίζεται στα παιδιά που ακόμη διαμορφώνουν την εικόνα τους για τον κόσμο και για τους άλλους. Και τα βιβλία, σε αυτή την περίπτωση, παρουσιάζονται ως σημεία συνάντησης. Αυτό ακριβώς σημαίνει και η δεύτερη φράση του τίτλου, «Τα βιβλία ως γέφυρες». Μια γέφυρα δεν καταργεί τη διαφορά ανάμεσα σε δύο πλευρές αλλά τις συνδέει. Και αυτή είναι η λεπτομέρεια που κάνει το έργο της Lepman διαχρονικό.