Το ΒΕΡΟλΙΝΟ λειτουργεί ως έναεννοιολογικό, μακράς διάρκειας performative πείραμα, που δεν πραγματοποιείται στο Βερολίνο αλλά στην Αθήνα, χρησιμοποιώντας το Βερολίνο ως συμβολικό σημείο αναφοράς: έναν δημιουργικό τόπο που συχνά συνδέεται με επαγγελματική επιτυχία, κινητικότητα και δικτύωση στον σύγχρονο κόσμο της τέχνης. Το έργο θέτει το ερώτημα: τι σημαίνει σήμερα η συμμετοχή σε ένα πρόγραμμα καλλιτεχνικής φιλοξενίας και ποιο κόστος (οικονομικό, εργασιακό, προσωπικό) συνεπάγεται;

Βασισμένο στην προσωπική εργασιακή εμπειρία παράλληλα με ακαδημαϊκή και επιμελητική δραστηριότητα της εμπνεύστριάς του, ‘Ελλης Λεβεντάκη, το ΒΕΡΟλΙΝΟ φωτίζει τις ταξικές ανισότητες που ενυπάρχουν στον θεσμό των residencies, αποκλείοντας άτομα με σταθερή εργασία, οικογενειακές υποχρεώσεις ή περιορισμούς κινητικότητας. Παρά τη ρητορική περί συμπερίληψης, ο κόσμος της τέχνης συχνά προϋποθέτει ‘ελεύθερο χρόνο’, οικονομική ασφάλεια και διαθεσιμότητα, μορφές άυλης εργασίας που παραμένουν αόρατες, αλλά καθοριστικές.

Το εγχείρημα κινείται μεταξύ επιμελητικής χειρονομίας και θεσμικής κριτικής, επιχειρώντας να αποδομήσει τον μηχανισμό της καλλιτεχνικής φιλοξενίας εκ των έσω και να ανοίξει έναν δημόσιο διάλογο γύρω από την εργασία, το προνόμιο, τη δικτύωση και τη βιωσιμότητα στην τέχνη σήμερα.

ΜΑΝΙφΕΣΤΟ| Της Έλλης Λεβεντάκη, Ιστορικού Τέχνης και Επιμελήτριας εκθέσεων

Το ΒΕΡΟλΙΝΟ αποτελεί ένα εννοιολογικό επιμελητικό πείραμα επιτελεστικού χαρακτήρα που επιδιώκει να σχολιάσει κριτικά την προσβασιμότητα των εργαζομένων του πολιτισμού στα διάφορα προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας (art residencies), σε συνάρτηση με το ταξικό ζήτημα που ανακύπτει από αυτήν την πρακτική. Το όνομα του χώρου δεν επιλέχθηκε τυχαία, αλλά παραπέμπει επί τούτου στην πόλη του Βερολίνου, η οποία είναι από τις πλέον δημοφιλείς στους κύκλους των επαγγελματιών της σύγχρονης τέχνης για art residencies, προσδίδοντας συχνά μια επίπλαστη αίσθηση επιτυχίας στα άτομα που την επισκέφθηκαν. Πρόκειται για μια ιδέα που έρχεται να ολοκληρώσει τη θεματική γύρω από την εργασία στον Κόσμο της Τέχνης, έπειτα από την έκθεση Cornucopia (Kyan Athens, 2023) και το happening Free Time (Okay Initiative Space, 2025), θέτοντας περαιτέρω ερωτήματα αναφορικά με την έννοια του προνομίου, του ελεύθερου χρόνου και τους μηχανισμούς που συντηρούν και αναπαράγουν την πραγματικότητα και τις συνήθειες των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων στο κλάδο.

Βασιζόμενη στην προσωπική μου εμπειρία, όπου πρέπει να εργάζομαι καθημερινά και να ασχολούμαι παράλληλα με τα επιμελητικά/ακαδημαϊκά μου πρότζεκτ, συνειδητοποίησα ότι δεν είναι δυνατό να συμμετέχω σε τέτοια προγράμματα και να απουσιάζω για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Υπό αυτό το πρίσμα, αποφάσισα να δημιουργήσω το δικό μου «residency» για εμένα στην Αθήνα, σε μια προσπάθεια να διαρρήξω αυτό το σύγχρονο στεγανό και να τροφοδοτήσω τον δημόσιο διάλογο σχετικά με την ευελιξία, την άμισθη εργασία και τις ανισότητες στην τέχνη. Ποια υποκείμενα έχουν τελικά τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε art residencies; Ένα άτομο που πρέπει να εργάζεται σε καθημερινή βάση για να ζήσει, πώς μπορεί να προσθέσει τέτοιου είδους εμπειρίες στο βιογραφικό του; Έχουν καν νόημα πλέον τα περισσότερα προγράμματα καλλιτεχνικής φιλοξενίας, όταν είναι «διακοσμητικά» (πχ. online, self-guided, κτλ) ή ακόμα και επί πληρωμή, χωρίς να προσφέρουν κάποιο ουσιαστικό αντάλλαγμα;

Παρότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ένας εκφυλισμός του θεσμού, οι πρακτικές του ταξιδιού και της δικτύωσης εν γένει παίζουν όλο και πιο κεντρικό ρόλο στην επαγγελματική ανέλιξη εντός του καλλιτεχνικού τοπίου, ενώ δεν παύουν να αποτελούν εκφάνσεις άυλης εργασίας που συνδέονται με το ταξικό προνόμιο και τις υλικές συνθήκες των ατόμων που εμπλέκονται σε αυτό. Η συμμετοχή σε ένα art residency προϋποθέτει την ύπαρξη επαρκούς χρόνου, αποδεσμευμένου από βιοποριστικές υποχρεώσεις, ο οποίος να μπορεί να διατεθεί στην παρακολούθηση τέτοιων προγραμμάτων, αποκλείοντας εκ των πραγμάτων υποκείμενα με συγκεκριμένο υπόβαθρο. Ακόμα κι όταν υπάρχει μια μικρή ημερήσια αποζημίωση, καθώς και η κάλυψη των μεταφορικών και των εξόδων διαμονής, το άτομο που θέλει να λάβει μέρος σε ένα πρόγραμμα καλλιτεχνικής φιλοξενίας μερικών εβδομάδων ή μηνών, καλείται, όχι μόνο να ανταπεξέλθει οικονομικά καθ’ όλη τη διάρκεια που βρίσκεται εκεί, αλλά παράλληλα να συνεχίσει να καλύπτει τα τρέχοντα έξοδα της καθημερινότητάς του. Παρά τον θετικό αντίκτυπο που μπορεί να έχει η παραμονή σε ένα διαφορετικό μέρος και η συλλογή νέων εμπειριών στην προσωπική και επαγγελματική εξέλιξη του ατόμου, προϋποθέτει μια οικονομική ασφάλεια που δεν είναι αυτονόητη και μπορεί να αποτελεί πολυτέλεια για πολύ κόσμο.

Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται ότι η δομή του art residency απευθύνεται εξ αρχής σε ανθρώπους που είτε δεν έχουν σταθερή απασχόληση, είτε είναι άνεργοι, είτε αναλαμβάνουν περιστασιακά πρότζεκτ, είτε εργάζονται ως ελεύθεροι επαγγελματίες με δυνατότητα εξ αποστάσεως εργασίας και δεν κινδυνεύουν να χάσουν τη δουλειά τους εάν λείψουν. Με άλλα λόγια, προκειμένου να μπορέσει κανείς να ακολουθήσει τους εκτιμώμενους κανόνες δικτύωσης και ανέλιξης που έχει θεσπίσει μια ελίτ χωρίς βιοποριστικά προβλήματα, πρέπει να υιοθετήσει έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής, διαβιώντας ως ευέλικτο, διαθέσιμο και «ανθεκτικό» υποκείμενο σε συνθήκες απόλυτης εργασιακής επισφάλειας. Παρατηρείται, επομένως, μια απουσία ταξικής συμπερίληψης3 στον Κόσμο της Τέχνης, ο οποίος κατά τα άλλα τάσσεται εμφατικά κατά των διακρίσεων, τη στιγμή που υποκριτικά επιτρέπει μόνο στα άτομα των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων να αναπαράγονται εντός του χωρίς να παρεισφρέουν άλλα.

Η παρούσα πρωτοβουλία αποτελεί μια απόπειρα αποδόμησης και επαναδιαπραγμάτευσης ενός θεσμικού προτύπου, όπως είναι το art residency, το οποίο εδώ, σε αντίθεση με τη συνήθη φόρμα του, υποστηρίζεται οικονομικά από το ίδιο πρόσωπο που φιλοξενεί. Ακροβατώντας μεταξύ επιμελητικής χειρονομίας και περφόρμανς μακράς διάρκειας, το ΒΕΡΟλΙΝΟ φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως έναυσμα προς την τήρηση μιας πιο κριτικής στάσης απέναντι σε καθιερωμένες συστημικές δομές και κοινότοπες εκφραστικές φόρμες, διαταράσσοντας τον Κόσμο της Τέχνης εκ των έσω.