Ερευνητική συνεργασία του Εργαστηρίου Περιβαλλοντικών και Τεχνικών Διεργασιών και Συστημάτων Νερού Γαία του Πανεπιστημίου Κύπρου και της Αρχής Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου 

Σήμερα, η κατανόηση των συνηθειών και των τάσεων ενός πληθυσμού δεν στηρίζεται πλέον μόνο σε ερωτηματολόγια και στατιστικές έρευνες. Μια από τις πιο καινοτόμες εφαρμογές της δημόσιας υγείας, η επιδημιολογία λυμάτων, αξιοποιεί μια πηγή πληροφορίας που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν απλώς απόβλητο: τα αστικά λύματα. Μέσα από την ανάλυσή τους, οι επιστήμονες μπορούν να αντλήσουν πολύτιμα στοιχεία για τη χρήση φαρμάκων, την κατανάλωση παράνομων ουσιών, αλλά και για την παρουσία ή την εξάπλωση ασθενειών σε ολόκληρο τον πληθυσμό.

Η διαδικασία βασίζεται στη δειγματοληψία των λυμάτων στις εισροές των μονάδων επεξεργασίας, όπου ανιχνεύονται ουσίες που αποβάλλονται φυσιολογικά από τον ανθρώπινο οργανισμό μετά τη χρήση ή την κατανάλωσή τους καθώς και μεταβολιτών τους. Με αυτόν τον τρόπο προκύπτει ένα αντιπροσωπευτικό χημικό προφίλ της καθημερινής ζωής μιας πόλης. Τα αστικά λύματα λειτουργούν, έτσι, ως ένας ιδιαίτερα αποκαλυπτικός καθρέφτης της κοινωνίας, καθώς  καταγράφουν συλλογικά πρότυπα κατανάλωσης, συμπεριφοράς και τρόπου ζωής των κατοίκων μιας περιοχής, μιας πόλης ή ακόμη και μιας ολόκληρης χώρας.

Τα πιο πρόσφατα αποτελέσματα από το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό πρόγραμμα στον τομέα της ανάλυσης και επιδημιολογίας αστικών λυμάτων παρουσιάζονται στην έκθεση υπό τον τίτλο “Wastewater analysis and drugs — a European multi-city study”. Η έκθεση δημοσιεύεται σήμερα από το ερευνητικό δίκτυο SCORE (SCORE Network – Bringing together experts and knowledge on wastewater-based epidemiology) σε συνεργασία με τον Οργανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά (EUDA, EUDA home page | The European Union Drugs Agency (EUDA)). Η μελέτη ανάλυσης αστικών λυμάτων για το 2025 κάλυψε 115 πόλεις σε 25 χώρες, συμπεριλαμβανομένων της Νορβηγίας και της Τουρκίας. Τα δείγματα συλλέχθηκαν σε 24ωρη βάση και αναλύθηκαν για την ανίχνευση αμφεταμίνης, μεθαμφεταμίνης, κοκαΐνης, MDMA, κεταμίνης και κάνναβης. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η χρήση ναρκωτικών εμφανίζει έντονες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις στις ευρωπαϊκές πόλεις. Από το 2024 έως το 2025, το φορτίο του μεταβολίτη της κοκαΐνης στα λύματα αυξήθηκε συνολικά κατά 22%, με τα υψηλότερα επίπεδα να καταγράφονται στη δυτική και νότια Ευρώπη. Αντίθετα, τα επίπεδα αμφεταμίνης και μεθαμφεταμίνης παρέμειναν σε γενικές γραμμές σταθερά, αν και καταγράφονται αισθητές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή. Την ίδια στιγμή, σε ορισμένες πόλεις της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης διαφαίνονται ενδείξεις σταδιακής αύξησης της χρήσης.

Η ερευνητική ομάδα του έργου SCORE πραγματοποιεί ετήσια παρακολούθηση αστικών λυμάτων σε ευρωπαϊκές πόλεις, με στόχο την καταγραφή των προτύπων χρήσης ναρκωτικών ουσιών σε επίπεδο πληθυσμού, από το 2011. Το SCORE είναι το ευρωπαϊκό δίκτυο επιστημόνων και φορέων που συντονίζει και τυποποιεί την ανάλυση λυμάτων για τη μελέτη της χρήσης ναρκωτικών. Το πλήρες όνομά του είναι Sewage analysis CORe group Europe και δημιουργήθηκε με στόχο να εναρμονίσει τις μεθόδους δειγματοληψίας, ανάλυσης και ερμηνείας των δεδομένων, ώστε τα αποτελέσματα από διαφορετικές πόλεις και χώρες να είναι συγκρίσιμα. Η Κύπρος συμμετέχει ενεργά στο δίκτυο από το 2012 μέσω του Εργαστηρίου Γαία του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών Περιβάλλοντος και του Διεθνούς Ερευνητικού Κέντρου Νερού Νηρέας του Πανεπιστημίου Κύπρου, υπό την επίβλεψη και συντονισμό της Καθηγήτριας Δρ Δέσπως Φάττα-Κάσινου.

Στο πλαίσιο αυτής της συμμετοχής, συλλέγονται και αναλύονται δείγματα από τις μεγαλύτερες αστικές περιοχές της χώρας (Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα, Πάφο, Αγία Νάπα/Παραλίμνι) για ουσίες όπως αμφεταμίνη, μεθαμφεταμίνη, MDMA (ecstasy), βενζοϋλεκγονίνη (κύριος ανθρώπινος μεταβολίτης της κοκαΐνης), κεταμίνη, κάνναβη και άλλες. Τα δεδομένα αυτά παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τα πρότυπα κατανάλωσης ναρκωτικών στην Κύπρο και, με την υποστήριξη της Αρχής Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου (ΑΑΕΚ)( Δρ. Χρίστου Μηνά, κ. Μαρίας Σαββίδου), η έρευνα έχει πλέον γίνει συστηματική, δημιουργώντας ένα πλήρες εθνικό προφίλ.

Η δειγματοληψία ακολουθεί το κοινό πρωτόκολλο του δικτύου SCORE: συλλέγονται ημερήσια δείγματα εισροής αστικών λυμάτων για μία εβδομάδα κάθε χρόνο. Η ανάλυση γίνεται με προηγμένες τεχνικές, όπως η υγρή χρωματογραφία υψηλής απόδοσης συνδυασμένη με διαδοχική φασματομετρία μαζών (UHPLC-MS/MS). Στη συνέχεια, οι συγκεντρώσεις που ανιχνεύονται μετατρέπονται μέσω ειδικών αλγορίθμων σε εκτιμήσεις της κατανάλωσης ουσιών ανά 1.000 κατοίκους, προσφέροντας μια ακριβή εικόνα των τάσεων χρήσης ναρκωτικών σε πραγματικό επίπεδο πληθυσμού.

Η ομάδα του Eργαστηρίου Γαία που συμμετέχει στην έρευνα περιλαμβάνει  τη Δρ. Μάγδα Ψυχουδάκη, την κ. Ραφαέλα Παναγιώτου , τον Δρ. Κώστα Μιχαήλ και τη Δρ. Δέσπω Φάττα-Κάσινου. 

H έρευνα πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Δρ. Χρίστου Μηνά (Πρόεδρο Αρχής Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου)και κ. Μαρία Σαββίδου(Λειτουργό Τμήματος Παρακολούθησης Αρχής Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου).

Κύρια ευρήματα 2025

MDMA: Μεταξύ 2024 και 2025 στην Ευρώπη παρουσιάζεται συνολική μείωση κατά σχεδόν 16% στα φορτία MDMA που ανιχνεύθηκαν στα αστικά λύματα. Τα υψηλότερα επίπεδα στην Ευρώπη εντοπίζονται κυρίως σε πόλεις του Βελγίου (≈350–450 mg/ημέρα/1000 κατοίκους), της Ολλανδίας (≈400–500 mg/ημέρα/1000 κατοίκους) και της Ισπανίας (≈200–300 mg/ημέρα/1000 κατοίκους). Στην Κύπρο παρατηρούνται διαφοροποιήσεις ανά περιοχή: η μεγαλύτερη μείωση σημειώνεται στη Λεμεσό (κατά 63,2%), με 2,5 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2025 έναντι 6,8 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024, ενώ η μεγαλύτερη αύξηση καταγράφεται στη Λάρνακα (κατά 157,1%), με 3,6 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2025 έναντι 1,4 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα επίπεδα MDMA στην Κύπρο παραμένουν πολύ χαμηλά σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, καθώς οι καταγεγραμμένες τιμές είναι περίπου 100–150 φορές χαμηλότερες από εκείνες που παρατηρούνται στις πόλεις με τα υψηλότερα φορτία στην Ευρώπη.

Κοκαΐνη: Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η χρήση κοκαΐνης εμφανίζεται εντονότερη σε πόλεις της δυτικής και νότιας Ευρώπης, ιδιαίτερα στο Βέλγιο, την Ολλανδία και την Ισπανία. Από το 2024 έως το 2025, τα φορτία του μεταβολίτη της κοκαΐνης (BE) στα ευρωπαϊκά αστικά λύματα αυξήθηκαν συνολικά κατά 22%. Στην Κύπρο διαπιστώνονται διαφοροποιήσεις μεταξύ των περιοχών: στη Λεμεσό παρατηρείται σημαντική μείωση (κατά 65,9%), με 33,2 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2025 έναντι 97,3 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024, ενώ στις περισσότερες άλλες περιοχές καταγράφεται αύξηση, με τη μεγαλύτερη να παρατηρείται στη Λάρνακα (κατά 92,5%), από 38,8 σε 74,7 mg/ημέρα/1000 κατοίκους. Συγκριτικά με τις ευρωπαϊκές πόλεις με τα υψηλότερα φορτία, η Κύπρος παρουσιάζει σημαντικά χαμηλότερες τιμές, περίπου 20–75 φορές μικρότερες.

Αμφεταμίνη: Τα υψηλότερα επίπεδα αμφεταμίνης στην Ευρώπη εντοπίζονται κυρίως σε πόλεις της βόρειας και κεντρικής Ευρώπης, όπως στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και τη Γερμανία. Σε σύγκριση με αυτές τις χώρες, οι συγκεντρώσεις που καταγράφονται στην Κύπρο παραμένουν σημαντικά χαμηλότερες, περίπου 10–40 φορές. Σε τοπικό επίπεδο, καταγράφονται αυξήσεις σε αρκετές περιοχές της χώρας, με τη μεγαλύτερη στη Λεμεσό (κατά 261,2%), από 6,7 σε 24,2 mg/ημέρα/1000 κατοίκους, και ακολουθεί η Αγία Νάπα (κατά 258,8%), από 8,0 σε 28,7 mg/ημέρα/1000 κατοίκους. Οι υπόλοιπες πόλεις εμφανίζουν επίσης μικρότερες αλλά αξιοσημείωτες μεταβολές.

Μεθαμφεταμίνη: Η χρήση μεθαμφεταμίνης στην Ευρώπη παραμένει γενικά περιορισμένη και ιστορικά συγκεντρωμένη κυρίως στην Τσεχία και τη Σλοβακία, αν και ανιχνεύεται και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Κύπρος. Σε σύγκριση με τις περιοχές όπου η ουσία καταγράφεται σε υψηλότερα επίπεδα, οι τιμές που παρατηρούνται στην Κύπρο παραμένουν χαμηλές, δηλαδή αρκετές δεκάδες φορές χαμηλότερες. Για το 2025, η μεγαλύτερη αύξηση εντοπίζεται στην Αγία Νάπα (κατά 286,4%), με 17,0 mg/ημέρα/1000 κατοίκους έναντι 4,4 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024, και ακολουθεί η Λάρνακα (κατά 115,7%), με 35,8 mg/ημέρα/1000 κατοίκους έναντι 16,6 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024. Αντίθετα, σε άλλες περιοχές παρατηρείται πτωτική τάση, με τη Λεμεσό να παρουσιάζει τη μεγαλύτερη μείωση.

Κεταμίνη: Στην Ευρώπη, τα φορτία κεταμίνης στα λύματα αυξήθηκαν κατά 41% από το 2024 έως το 2025, με υψηλότερες συγκεντρώσεις να καταγράφονται σε πόλεις του Βελγίου, της Γερμανίας και της Ολλανδίας. Συγκριτικά με αυτές τις χώρες, τα επίπεδα στην Κύπρο παραμένουν αισθητά χαμηλότερα, δηλαδή αρκετές δεκάδες φορές χαμηλότερα, παρόλα αυτά η χρήση στην Κύπρο είναι συγκρίσιμη με αρκετές χώρες της κεντρικής Ευρώπης. Σε τοπικό επίπεδο, η μεγαλύτερη μείωση παρατηρείται στη Λεμεσό, κατά 62,9%, με 2,6 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2025 έναντι 7,0 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024, ενώ στη Λάρνακα καταγράφεται αύξηση κατά 277,8%, με 3,4 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2025 έναντι 0,9 mg/ημέρα/1000 κατοίκους το 2024.

Κάνναβη: Η χρήση κάνναβης είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στην Ευρώπη, με τα υψηλότερα φορτία του μεταβολίτη THC-COOH να εντοπίζονται κυρίως σε πόλεις της Ολλανδίας, της Γερμανίας και της Σλοβενίας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, από το 2024 έως το 2025 τα φορτία THC-COOH στα αστικά λύματα παρέμειναν συνολικά σταθερά. Στην Κύπρο, κατά την περίοδο 2024–2025, παρατηρείται αύξηση σε αρκετές περιοχές, με τη μεγαλύτερη άνοδο να καταγράφεται στη Λευκωσία και τη Λεμεσό, μικρότερη άνοδο στην Αγία Νάπα και τη Λάρνακα, ενώ η Πάφος εμφανίζει σταθερότητα. Οι τιμές στην Κύπρο κυμάνθηκαν το 2024 από 4,8 έως 5,7 mg/ημέρα/1000 κατοίκους και το 2025 από 4,4 έως 8,2 mg/ημέρα/1000 κατοίκους, παραμένοντας αρκετές δεκάδες έως περίπου 200 φορές χαμηλότερες από εκείνες των ευρωπαϊκών πόλεων με τα υψηλότερα φορτία.

*Τα πιο πάνω αποτελέσματα για την Κύπρο βασίζονται σε μεθοδολογία κανονικοποίησης (normalization) και ως εκ τούτου, τυχόν συγκρίσεις με άλλα αποτελέσματα θα πρέπει να γίνονται με προσοχή.

Ανακοίνωση αποτελεσμάτων EUDA: EUDA home page | The European Union Drugs Agency (EUDA)